AİHM Kavala Kararı (No. 2) - Başvuru No: 2170/24

II. İlgili İç Hukuk ve Uygulama

A. Anayasa

79. Anayasa’nın 2. maddesi şu şekildedir:

“Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.”

80. Somut olayla ilgili olduğu ölçüde, Anayasa’nın 90. maddesinin 5. fıkrası şu şekildedir:

“Usulüne göre yürürlüğe konulmuş Milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle uyuşmazlık çıkması halinde milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.”

81. Somut olayla ilgili olduğu ölçüde, Anayasa’nın 148. maddesinin 3. fıkrası şu şekildedir:

“3. Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Başvuruda bulunabilmek için olağan kanun yollarının tüketilmiş olması şarttır.”

82. Anayasa’nın 153. maddesinin 6. fıkrası şu şekildedir:

“Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazetede hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzelkişileri bağlar.”

B. Ceza Kanunu

83. Türk Ceza Kanunu’nun ilgili hükümleri şu şekildedir:

Madde 309/1

“Cebir ve şiddet kullanarak, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya veya bu düzen yerine başka bir düzen getirmeye veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye teşebbüs edenler ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile cezalandırılırlar.”

Madde 312/1

“Cebir ve şiddet kullanarak Türkiye Cumhuriyeti Hükûmetini ortadan kaldırmaya veya görevlerini yapmasını kısmen veya tamamen engellemeye teşebbüs eden kimseye ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verilir.”

Madde 314

“1. Bu kısmın dördüncü ve beşinci bölümlerinde yer alan suçları işlemek amacıyla, silahlı örgüt kuran veya yöneten kişi, on yıldan onbeş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

2. Birinci fıkrada tanımlanan örgüte üye olanlara, beş yıldan on yıla kadar hapis cezası verilir…”

Madde 328/1

“Devletin güvenliği veya iç veya dış siyasal yararları bakımından, niteliği itibarıyla, gizli kalması gereken bilgileri, siyasal veya askerî casusluk maksadıyla temin eden kimseye onbeş yıldan yirmi yıla kadar hapis cezası verilir.”

C. Ceza Muhakemesi Kanunu

84. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesinin 1. fıkrası şu şekildedir:

“1. Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması halinde, tutuklama kararı verilemez…”

D. Müebbet Hapis Cezasının İndirilemez Niteliği

85. Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un (5275 sayılı Kanun) 107. maddesi kural olarak; ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar için otuz yılın, süreli hapis cezasına çarptırılmış olanlar için ise cezalarının üçte ikisinin infaz edilmesinin ardından koşullu salıverilmeden yararlanma imkânı tanımaktadır. Ancak bu imkân; devlete veya anayasal düzene karşı işlenen suçlar da dâhil olmak üzere belirli ağır suçlar bakımından mevcut değildir. Cezanın infazında zamanaşımına ilişkin olarak, söz konusu süreler prensipte cezanın ağırlığına göre belirlense de, ağırlaştırılmış veya süreli müebbet hapis cezalarına ya da devlete karşı işlenen belirli ağır suçlara uygulanmamaktadır. Bu bağlamda, Türk Ceza Kanunu’nun 312. maddesinin anayasal düzene karşı işlenen suçları cezalandırdığı gözetildiğinde, anılan hüküm uyarınca mahkûm edilen ve cezalandırılan kişiler bakımından koşullu salıverilme ve ceza zamanaşımı mekanizmaları uygulanamaz niteliktedir. Salıverilme ayrıca, ağır hastalık veya kocama hallerinde Cumhurbaşkanı tarafından istisnai olarak tanınabilmektedir. Son olarak, toplumsal değerlendirmelere cevaben zaman zaman genel veya özel af kanunları çıkarılabilmektedir (ayrıntılar için bkz. Öcalan/Türkiye (No. 2), Başvuru No: 24069/03 ve 3 diğer başvuru, §§ 62-71, 18 Mart 2014).

E. Anayasa Mahkemesi İçtihadı

1. Şerafettin Can Atalay Davası

86. Bir avukat ve insan hakları savunucusu olan Şerafettin Can Atalay, Gezi Parkı olaylarına ilişkin olarak başvurucu ile aynı ceza yargılamasında yargılanmış ve İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından Türk Ceza Kanunu’nun 312. maddesi uyarınca hükümeti cebir ve şiddet kullanarak ortadan kaldırmaya teşebbüse yardım etmekten on sekiz yıl hapis cezasına mahkûm edilmiştir. Tahliye talebini de içeren istinaf başvurusu reddedilmiştir. Temyiz incelemesi Yargıtay önünde derdest iken Türkiye İşçi Partisi (TİP) listesinden milletvekili seçilmiştir. Yasama dokunulmazlığı gerekçesiyle yargılamanın durdurulmasını ve tahliyesini talep etmiş; bu talepler reddedilmiş ve mahkûmiyeti onanmıştır.

87. Bireysel başvuru üzerine karar veren Anayasa Mahkemesi, 25 Ekim 2023 tarihli kararında (Şerafettin Can Atalay No. 2, B. No: 2023/53898), Sayın Atalay’ın yasama dokunulmazlığına rağmen tutukluluğunun devam ettirilmesinin Anayasa’nın 19. ve 67. maddelerine aykırı olduğuna hükmetmiştir. Mahkeme, başvurucunun seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakkı ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğini tespit etmiştir. Bu karara rağmen İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi, Sayın Atalay’ın tutukluluğunun devamına karar vererek dosyayı Yargıtay’a göndermiştir. Yargıtay 3. Ceza Dairesi, 8 Kasım 2023 tarihli kararıyla Anayasa Mahkemesi kararına uyulmamasına, mahkûmiyetin kesinleştiğinin teyidine, kararın Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne gönderilmesine ve ilgili Anayasa Mahkemesi üyeleri hakkında suç duyurusunda bulunulmasına karar vermiştir.

88. Anayasa Mahkemesi, 21 Aralık 2023 tarihli ikinci kararında (Şerafettin Can Atalay No. 3, B. No: 2023/99744), önceki kararının icra edilmediğini tespit etmiş ve bunun anayasal düzenin ağır bir ihlalini teşkil ettiğini belirtmiştir. Uyuşmazlığın artık başvurucunun bireysel durumuyla sınırlı kalmayıp kendi kararlarına uyulmasına ilişkin temel bir sorunu ortaya çıkardığını kaydetmiştir. Mahkeme, tahliye emri veren karara rağmen Sayın Atalay’ın hapsedilmeye devam edilmesinin bireysel başvuru hakkının ve dolayısıyla seçilme hakkının, siyasi faaliyette bulunma hakkının ve kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlali anlamına geldiği sonucuna varmıştır. Anayasa Mahkemesi özellikle, derece mahkemelerinin kendi kararını uygulamayı reddetmesinin, Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolunun etkililiğini zedeleyen ayrı bir ihlal oluşturduğuna dikkat çekmiştir. Mahkeme, “Anayasa Mahkemesi kararlarının etkili bir şekilde icra edilmesinin bireysel başvuru hakkının ayrılmaz bir unsuru olduğunu” (§ 56) ve bu kararlara uyulmamasının bu hakkın “açık ve ağır bir ihlalini oluşturduğunu” (§ 56) yinelemiştir. Ayrıca, alt derece mahkemelerinin ihlali tespit eden kararı icra etmekten kaçındığını, hiçbir hukuki dayanağı olmayan bir yaklaşım benimsediğini ve hatta karara uymayı açıkça reddetme noktasına vardığını belirtmiştir (§ 50). Son olarak, bu durumun hukuk devleti üzerindeki sonuçlarına dikkat çekmiştir. Mahkeme, “kararların icra edilmemesinin veya gecikmeli olarak icra edilmesinin… hem bireylerin yaşamları hem de devletin işleyişi açısından derin sonuçlar doğurduğunu” (§ 58) ve “hukuk devletinde yargı kararlarının… etkisiz bırakılmasının kabul edilemez olduğunu” (§ 58) vurgulamıştır. Kararlara uyulmamasının “bireylerin ve toplumun hukuk devletine olan güvenini zedelediğini” (§ 59) ve yargı mercileri önüne çıkan kişileri tanınmış hakların etkili uygulamasından mahrum bırakarak anayasal düzeni tehlikeye attığını eklemiştir. Mahkeme, “[Anayasa Mahkemesi’nin] bireysel başvuruyu incelemesi, bireylere temel hak ve özgürlüklerinin güvence altına alınması ve geliştirilmesi açısından en yüksek düzeyde koruma sağlamaktadır…” ve “[Anayasa Mahkemesi kararının] icra edilmesinin reddedilmesi, başvurucu bakımından Anayasa’nın 148. maddesinin 3. fıkrasında öngörülen bireysel başvuru hakkının sağladığı tüm güvenceleri anlamsız kılmıştır” (§ 71) sonucuna varmıştır.

89. Bu tespitlere rağmen ceza mahkemeleri Anayasa Mahkemesi’nin kararlarına uymamıştır. Milletvekilliği statüsünü kaybeden Sayın Atalay tutuklu kalmaya devam etmektedir ve Mahkeme, ilgili Anayasa Mahkemesi üyeleri hakkında olası bir ceza soruşturması başlatılıp başlatılmadığına dair bilgiye sahip değildir. Sayın Atalay 16 Nisan 2024 tarihinde Mahkeme’ye başvuruda bulunmuş; başvuru 27 Ağustos 2024 tarihinde Türk Hükümeti’ne tebliğ edilmiş olup halen derdesttir.

2. Tayfun Kahraman Davası

90. Bir şehir plancısı ve akademisyen olan Tayfun Kahraman, Gezi Parkı olaylarına ilişkin olarak başvurucu aleyhine açılan ceza davasında yargılanan sekiz sanıktan biridir. Türk Ceza Kanunu’nun 312. maddesi uyarınca hükümeti cebir ve şiddet kullanarak ortadan kaldırmaya teşebbüse yardım etmekten on sekiz yıl hapis cezasına çarptırılmıştır. Taksim Dayanışması’nın lider ve sözcülerinden biridir (bkz. yukarıdaki 18. ve 20. paragraflar).

91. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, 17 Ekim 2025 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 31 Temmuz 2025 tarihli kararında (Başvuru No: 2023/98215), Tayfun Kahraman’ın bireysel başvurusunu karara bağlamıştır. Mahkeme, beşe karşı dokuz oyla adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.

92. Anayasa Mahkemesi kararında öncelikle davanın maddi arka planını ortaya koymuştur. İlgili sanık, Taksim Meydanı’nı yayalaştırma projesini protesto etmek amacıyla 28 Mayıs – 30 Ağustos 2013 tarihleri arasında düzenlenen gösterilerin ardından yargılanan sekiz sanık arasında yer almıştır. Protestolar ülke geneline yayılmış ve kısmen şiddet olaylarına dönüşmüştür. Olayların geçtiği tarihte Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği’nde (TMMOB) sorumlu mevkilerde bulunmakta ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı bir kuruluşta uzman olarak görev yapmaktaydı; 2014 yılından itibaren ise üniversite öğretim üyesi olarak çalışmıştır. Anayasa Mahkemesi ayrıca, resmi verilere ve Türkiye İnsan Hakları Kurumu’nun Ekim 2014’te yayımlanan raporuna dayanarak, birkaç bin protesto, milyonlarca katılımcı, can kayıpları, çok sayıda yaralanma ve hem göstericiler hem de kolluk görevlileri hakkında yürütülen gözaltı ve soruşturmalarla anılan Gezi Parkı olaylarının ülke çapındaki boyutunu dikkate almıştır.

93. Esas bakımından Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin sanığa olayların başlatılması, koordine edilmesi ve yayılmasında aktif bir rol atfettiğini, bu değerlendirmeyi de esas olarak sosyal medya paylaşımlarına, kamuya açık açıklamalara ve Taksim Dayanışması gibi yapılardaki katılımına dayandırdığını kaydetmiştir. Mahkeme şu değerlendirmede bulunmuştur:

“49. Ancak mahkemeler… cezaya dayanak yapılan sosyal medya paylaşımları ve basın açıklamalarını aktarmakla yetinmiş ve söz konusu paylaşımlarda yer alan ifadelerin genel olarak kışkırtıcı bir üsluba sahip olduğunu belirtmekle iktifa etmiştir. Dolayısıyla, mahkûmiyeti somutlaştırmak için kullanılan çok sayıdaki mesaj arasından doğrudan şiddet çağrısı, şiddete teşvik veya cebir veya şiddet kullanarak hükümeti devirmeye teşebbüs etmeyi özendirmeye matuf ifadeler içeren herhangi bir ifadeyi belirlemeyi mümkün kılacak hiçbir gerekçe sunmamışlardır. Dahası, söz konusu paylaşımlar ve açıklamalar ile şiddet eylemleri arasında bir nedensellik bağının varlığını incelememişlerdir. Dolayısıyla, mahkemelerin değerlendirmelerinden hangi somut ifadelerin kışkırtıcı nitelikte olduğu, bu ifadelerle bağlantılı olabilecek hangi somut şiddet eylemlerinin bunlardan kaynaklandığı ve hatta söz konusu yayınların hangi somut şiddet olaylarına yol açtığı anlaşılamamaktadır. Buna ek olarak ilk derece mahkemesi, sanığın Gezi Parkı olaylarına ilişkin toplumsal ve uluslararası algıyı şekillendirmek amacıyla film, belgesel ve video çekimlerini koordine ettiğini belirtmiş; ancak söz konusu filmin hangisi olduğunu, hangi ifadelerin bu tür bir algı yaratmak için kullanıldığını ve bunun ne şekilde yapıldığını belirtmemiştir. Bu tespitler ışığında [ilk derece] mahkemesi kararı, başvurucuya atfedilen söz konusu şiddet eylemlerindeki aktif rolü ortaya koyamamaktadır.”

94. Anayasa Mahkemesi ayrıca Yargıtay’ın, başvurucuya delillerin geçerliliğine itiraz etme fırsatı tanınmaksızın ilk kez temyiz aşamasında dayanılan telefon dinleme kayıtlarına dayanarak mahkûmiyeti onadığını ve bunun silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine aykırılık teşkil ettiğini kaydetmiştir. Mahkeme ayrıca, derece mahkemelerinin diğer sanıklarla sınırlı ve yetersiz ayrıntıdaki temaslara atıfta bulunarak önceden yapılmış herhangi bir plan veya örgütün varlığını ikna edici şekilde ortaya koyamadığını; forumlara iddia edilen katılım ile şiddet eylemleri arasındaki bağı açıklayamadığını gözlemlemiştir. Son olarak, Gezi Parkı olaylarının nitelendirilmesine ilişkin olarak şu ifadelere yer vermiştir:

“56. Son olarak, … Gezi Parkı olaylarına ilişkin olarak diğer sanıkların ilk derece ceza mahkemesinde yargılandığı bir başka davada, Gezi eylemlerinin Anayasa ile güvence altına alınan hakların [kullanımıyla] ilişkili olduğu kabul edilmiş ve Taksim Dayanışması’nın bir suç örgütü olduğunu gösteren hiçbir delil bulunmadığı tespit edilmiş; mahkemenin verdiği bu karar kesinleşmiştir. Oysa somut olayda derece mahkemeleri, aynı hukuki meselenin [Sayın Kahraman’ın] davasında neden farklı yorumlandığını açıklamak için yeterli gerekçe sunmamıştır.”

95. Anayasa Mahkemesi, gerekçedeki bu eksikliklerin usuli güvencelerin ihlaliyle birleşerek bir bütün olarak adil yargılanma hakkını zedelediği sonucuna varmıştır.

96. Anayasa Mahkemesi’nin Tayfun Kahraman kararının ardından durum, Şerafettin Can Atalay davasındakine benzer bir seyir izlemiştir (bkz. yukarıdaki 86-89. paragraflar). Anayasa’nın 153. maddesi uyarınca dava dosyası, tespit edilen ihlalleri gidermek için gerekli tedbirleri alması amacıyla yetkili 13. Ağır Ceza Mahkemesi’ne gönderilmiştir. Ancak 13. Ağır Ceza Mahkemesi, 6 Kasım 2025 tarihli kararıyla yargılamanın yenilenmesi ve tahliye taleplerini reddetmiştir. Mahkeme özetle, Anayasa Mahkemesi kararının yargılamanın yenilenmesini veya cezanın infazının durdurulmasını gerektirmediği gerekçesiyle bu kararın gereğinin yerine getirilmesine yer olmadığına hükmetmiştir. Bu karara karşı yapılan itiraz, İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından 13 Kasım 2025 tarihinde reddedilmiştir.

97. Sayın Kahraman, sağlık durumunun sürekli kötüleşmesi nedeniyle tedbiren tahliyesini talep ederek 27 Kasım 2025 tarihinde Anayasa Mahkemesi’ne ikinci bir bireysel başvuruda bulunmuştur. Anayasa Mahkemesi, 3 Aralık 2025 tarihli ara kararıyla sağlık durumunun izlenmesini emrederek ve gerektiğinde hastaneye yatırılmasına imkân tanıyarak, sağlık nedenleriyle tahliye talebini reddetmiştir.

III. Uluslararası Hukuk ve Uygulama

A. İnsan Hakları Savunucularının ve Sivil Toplum Kuruluşlarının Korunması ve Rolüne İlişkin Uluslararası Belgeler

98. İnsan hakları savunucularının ve sivil toplum kuruluşlarının korunması ve rolüne ilişkin ilgili Avrupa Konseyi ve uluslararası metinler, Aliyev/Azerbaycan (Başvuru No: 68762/14 ve 71200/14, §§ 88-92, 20 Eylül 2018) ve yukarıda anılan Kavala (§§ 74-76) kararlarında yer almaktadır. Bir bütün olarak ele alındığında bu belgeler; lobi faaliyeti, olguların tespiti, farkındalık yaratma, uluslararası mekanizmalarla iş birliği yapma ve kamusal tartışmalara katılma gibi barışçıl faaliyetlerin insan hakları savunucularının görevinin tam merkezinde yer aldığını ve ceza hukuku yoluyla bastırılmak yerine, Sözleşme’nin gereklilikleri uyarınca Devletler tarafından artırılmış bir koruma gerektirdiğini teyit etmektedir.

B. Venedik Komisyonu’nun Türkiye’deki Yargı Sistemine İlişkin Görüşü

99. Venedik Komisyonu, 10-11 Mart 2017 tarihlerindeki 110. Genel Kurul toplantısında, Türkiye Anayasası’nı değiştiren ve başkanlık sistemini getiren yasa tasarısına ilişkin eleştirel bir görüş kabul etmiştir (bu metnin ilgili kısımları için bkz. Selahattin Demirtaş/Türkiye (No. 4), Başvuru No: 13609/20, § 115, 8 Temmuz 2025). Komisyon, önerilen reformun özellikle Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun yapısını uluslararası standartlara aykırı olarak Cumhurbaşkanı’nın doğrudan veya dolaylı kontrolü altına sokacak şekilde değiştirerek yargı bağımsızlığını ciddi biçimde zedeleyeceğini değerlendirmiştir. Bu Kurul’un hâkim ve cumhuriyet savcılarının meslek hayatlarındaki ve disiplin süreçlerindeki merkezi rolü göz önüne alındığında Venedik Komisyonu; reformun yürütmeyi aşırı derecede güçlendireceği, yargısal denetimi zayıflatacağı ve yeterli denge ve denetleme mekanizmalarından yoksun bir başkanlık rejimi getirerek otoriter bir yönetime kayma yönünde ciddi bir risk oluşturacağı sonucuna varmıştır.

C. Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri

100. Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri Sayın Dunja Mijatović, 1-5 Temmuz 2019 tarihlerinde Türkiye’ye gerçekleştirdiği ziyaretin ardından, ceza adaleti sisteminin işleyişine ilişkin kaygı verici bir değerlendirmede bulunmuştur. Komiser, 19 Şubat 2020 tarihli raporunda; Kavala davasında ve benzer diğer dosyalarda yargı makamlarının, delilleri toplamadan ve incelemeden önce dahi en başından itibaren bir suç işleme kastı varsayma eğiliminde olduklarını ve böylece yargılamanın tüm aşamalarında ispat mantığını tersine çevirdiklerini kaydetmiştir. Komiser’in görüşüne göre bu uygulama, Sözleşme kapsamında korunan hukuka uygun eylemlerin ağır suçların dolaylı delili olarak yeniden yorumlandığı, hukuki belirliliği zedeleyen ve sivil toplum üzerinde ciddi bir caydırıcı etki yaratan bir duruma katkıda bulunmakta olup suçluluğu kanıtlayabilecek maddi deliller yerine varsayılan niyetlere dayalı yargılamalar yapılması riskini doğurmaktadır.

101. Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri, 5 Mart 2024 tarihinde “Türkiye’de İfade ve Medya Özgürlüğü, İnsan Hakları Savunucuları ve Sivil Toplum Üzerine Muhtıra” (CommHR 2024/16) yayımlamıştır. Muhtıranın ilgili kısımları özetle şu şekildedir:

“26. Komiser, olağanüstü halin etkilerinin ortadan kaldırılmamış olmasından ve insan hakları savunucuları ile sivil toplumun çalışmaları üzerinde son derece olumsuz bir etki yaratmaya devam etmesinden derin üzüntü duymaktadır. … Mahkeme’nin Komiser’in de çeşitli müdahalelerde bulunduğu Osman Kavala/Türkiye davasındaki kararının etkili bir şekilde icra edilmemesi, Türk makamlarının insan hakları savunucularına ve sivil topluma yönelik hasmane yaklaşımının en açık göstergesidir.”

102. Komiser aynı muhtırada, 2020 raporundaki tespitlerini ve müteakip açıklamalarını yineleyip derinleştirerek Türkiye’deki adalet sistemine ilişkin son derece endişe verici bir tablo çizmiştir. Hâkimlerin mesleki kariyerleri ve disiplin süreçleri üzerindeki yürütme etkisinin kararlı bir şekilde azaltılması yoluyla Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun (HSK) yapısal bağımsızlığının acilen sağlanması ve ceza adaleti sistemindeki köklü sorunların, özellikle tutukluluk tedbirinin kötüye kullanılması ve hukuk devletinin temel ilkelerine saygı gösterilmemesi hususlarının çözülmesi gerektiğini vurgulamıştır. Ayrıca, Mahkeme içtihadından ve Venedik Komisyonu tavsiyelerinden tam olarak yararlanılarak Türk Ceza Kanunu ve terörle mücadele mevzuatının baştan sona gözden geçirilmesi çağrısında bulunmuştur.

103. Komiser ayrıca, Avrupa Konseyi Yolsuzluğa Karşı Devletler Grubu (GRECO) ve Parlamenter Meclis tarafından da teyit edilen, yargının siyasi çıkarlara karşı süregelen tarafgirliğine ve sistemsel bağımsızlık eksikliğine dikkat çekmiştir. Komiser, Anayasa Mahkemesi’ne yönelik kamusal saldırılar, belirli kararlarının uygulanmasının reddedilmesi ve yasama reformu gerektiren pilot kararlara karşı TBMM’nin hareketsiz kalmasıyla daha da ağırlaşan, Anayasa Mahkemesi kararlarına uyulmaması konusundaki süreklilikten özellikle endişe duymuştur. Komiser’e göre bu durum hukuk devleti açısından ciddi bir gerilemeyi temsil etmekte, Türkiye’de insan hakları ihlallerine karşı bir başvuru yolu olarak Türkiye Anayasa Mahkemesi’nin etkililiğini zedelemekte ve insan hakları savunucularını ve gazetecileri susturmak için yargısal süreçlerin kötüye kullanılmasına yönelik yaygın bir örüntünün parçasını oluşturarak Türkiye’de hukuk devletine ve temel hakların korunmasına yönelik varoluşsal bir risk teşkil etmektedir.

104. Muhtıra şu şekilde son bulmaktadır:

“58. … anlamlı bir değişim sağlamak için Türk yetkililerin sivil toplumla yapıcı bir ilişki kurması, kısıtlayıcı yasaları gözden geçirip revize etmesi, ifade özgürlüklerini kullandıkları için cezaevinde bulunan insan hakları savunucularını, gazetecileri, aktivistleri ve diğer kişileri serbest bırakması, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına saygı gösterip bunları uygulaması ve yargının tarafsızlığını ve bağımsızlığını güvence altına alması elzemdir. İnsan hakları korumalarının güçlendirilmesi, diyaloğun ve kapsayıcılığın teşvik edilmesi ve farklı görüşlere saygı kültürünün geliştirilmesi, Türkiye’de insan haklarının geliştirilmesine yönelik hayati adımlardır. Komiser, mevcut kritik durumu tersine çevirecek sürecin başlatılması yönündeki iradenin en kısa zamanda somutlaşacağını içtenlikle umut etmektedir.”

Hukuk

I. Anayasa Mahkemesi Önündeki Bireysel Başvuru Yolunun Tüketilmediği İtirazı

105. Başvurucu; Sözleşme’nin 3, 5, 6, 7, 10, 11 ve 18. maddelerinin ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

106. Mahkeme, Hükümetin iç hukuk yollarının tüketilmediğine ilişkin genel bir itirazda bulunduğunu gözlemlemektedir. Hükümet, başvurucunun Anayasa Mahkemesi önündeki iki bireysel başvurusunun halen derdest olması nedeniyle başvurunun vaktinden önce (erken) yapıldığını değerlendirmiştir. Öncelikli soru, başvurucunun Mahkeme’ye başvurmadan önce bu yargılamaların sonucunu beklemesinin gerekip gerekmediğidir; Hükümet tarafından ileri sürülen diğer itirazlar ise Sözleşme’nin ilgili hükümleri kapsamındaki şikâyetlerin incelenmesi çerçevesinde ele alınacaktır.

A. Tarafların Beyanları

1. Hükümet

107. Hükümet, iç hukuk yollarının tüketilmediği gerekçesiyle kabul edilebilirlik itirazında bulunmuştur: Hükümete göre başvurucu, Anayasa Mahkemesi önünde derdest olan ve esasen Mahkeme’ye sunulan şikâyetlerle aynı mahiyette bulunan, sırasıyla 9 Haziran 2022 ve 24 Ekim 2023 tarihlerinde yapılmış iki bireysel başvurunun sonucunu beklemeden Mahkeme’ye erken başvuruda bulunmuştur. Hükümet ayrıca, eldeki başvurunun Anayasa Mahkemesi tarafından henüz incelenmemiş yeni vakıalara ve şikâyetlere dayanması bakımından 2019 ve 2022 tarihli kararlara konu olan başvurulardan farklı olduğunu savunmuştur. Hükümet, Uzun/Türkiye (k.k.) (Başvuru No: 10755/13, 30 Nisan 2013) kararından bu yana, bu başvuru yolunun sonucu beklenmeksizin Mahkeme’ye yapılan başvuruların tutarlı bir şekilde kabul edilemez ilan edildiğini ve Anayasa Mahkemesi’ne yapılan iki bireysel başvurunun üzerinden geçen sürenin açıkça yetersiz olduğunu ileri sürmüştür.

108. Hükümet ayrıca Anayasa Mahkemesi’nin etkili bir iç hukuk yolu olduğunu savunmuştur. Bu bağlamda, kararlarının icra edilme oranının %99,84 olduğunu ve 2022 ile 2025 yılları arasında neredeyse tüm ihlal kararlarının uygulandığını iddia etmiştir. Hükümet, nadir görülen icra etmeme durumlarının sonradan düzeltildiğini ve münferit vakalardan sistematik bir etkililik eksikliği sonucunun çıkarılamayacağını ileri sürmüştür. Hükümete göre, soyut şüpheler Mahkeme içtihadı uyarınca başvurucuyu iç hukuk yollarını tüketme yükümlülüğünden muaf tutmak için yeterli değildir.

109. Duruşmada yöneltilen bir soruya cevaben Hükümet, Anayasa Mahkemesi’nin 31 Temmuz 2025 tarihli kararından bu yana bireysel başvuruların yedi kategoriye ayrıldığını ve “acil” davaların öncelikle incelendiğini belirtmiştir. Hükümet, bu kategorinin bir kimsenin yaşamını veya sağlığını, kişisel veya ailevi durumunu ve çocuğun üstün yararını etkileyen ağır durumları, ayrıca tedbir taleplerini, yasal süreyi aşan tutukluluk hallerini, Anayasa Mahkemesi’nin ihlal kararına uyulmamasını, adil yargılanma hakkının ağır ihlallerini ve daha genel olarak gecikmenin başvurunun hukuki yararının kaybına yol açacağı durumları kapsadığını ifade etmiştir. Dahası, Anayasa Mahkemesi özellikle süregelen ihlallere, sınır dışı etme işlemlerine ve kendi kararlarının icra edilmemesi vakalarına ilişkin başvurularda özel bir önceliklendirme politikası uygulamaktadır.

110. Hükümet, başvurucunun durumunun bu senaryolardan hiçbirine uymadığını değerlendirmiştir. Hükümet, başvurucunun 2022 yılında hükümete karşı işlenen bir suçtan mahkûm edilmesinin ardından tutukluluğunun Sözleşme’nin 5. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendi kapsamına girdiğini ve bu nedenle acil nitelikte olmadığını iddia etmiştir. Hükümet, bu aşamada bir kararın bulunmamasının Anayasa Mahkemesi önündeki bu yolun etkisiz olduğunun bir kanıtı olarak değil, Anayasa Mahkemesi’nin bazıları başvurucununkinden önce gelen ve halen derdest olan çok sayıda benzer başvuruyla karşı karşıya olması sebebiyle ağır bir iş yükünün sonucu olarak yorumlanması gerektiğini savunmuştur. Bu bağlamda, kişi hürriyetine ilişkin şikâyetlerin yer aldığı davaların çoğunun ortalama yaklaşık bir buçuk yılda sonuçlandırıldığını, diğer haklara ilişkin olanların ise daha uzun sürdüğünü gösteren istatistiki verilere atıfta bulunmuştur. Son olarak Hükümet, başvurucunun durumunun olağan usul çerçevesinde incelendiğini, kısmen örtüşen ikinci bir bireysel başvuruda bulunduğunu ve özellikle Gezi Parkı olaylarına ilişkin olarak davanın karmaşıklığının derinlemesine bir incelemeyi haklı kıldığını vurgulamıştır. Sonuç olarak Hükümet, somut olayda geçen sürenin makul kaldığını ve ikincillik ilkesiyle uyumlu olan bu yolun etkililiğini sorgulatmadığını değerlendirmiştir.

2. Başvurucu

111. Başvurucu, Sözleşme’nin 35. maddesinin 1. fıkrası anlamında mevcut ve etkili tüm iç hukuk yollarını tükettiğini ileri sürmüştür. Tüketme şartının yalnızca makul bir başarı şansı sunan, iddia edilen ihlalleri giderme yeteneğine sahip, hukuken ve fiilen yeterince belirli olan başvuru yollarını kapsadığını ve bir yolun etkililiğini kanıtlama yükünün Hükümete ait olduğunu belirtmiştir. Yedi yılı aşkın bir süre boyunca Anayasa Mahkemesi’ne yapılan çok sayıda bireysel başvuru, yargılamanın yenilenmesi ve tahliye talepleri ile kanun yararına bozma başvuruları da dâhil olmak üzere tüm yetkili mahkemeler önünde tutukluluğuna ve mahkûmiyetine defalarca itiraz ederek hem olağan hem de olağanüstü kanun yollarından kapsamlı şekilde yararlandığını; ancak bu süreçlerin hiçbirinin tahliyesiyle veya iddia edilen ihlallerin kabulüyle sonuçlanmadığını eklemiştir.

112. Başvurucu ayrıca, Anayasa Mahkemesi de dâhil olmak üzere yerel mahkemelerin, Mahkeme’nin 2019 ve 2022 tarihli kararlarını, özellikle makul suç şüphesinin bulunmaması ve derhal tahliyesine karar verilmesi yükümlülüğünü görmezden geldiğini veya bunlardan pratik sonuçlar çıkarmayı reddettiğini belirtmiştir. Başvurucuya göre bu durum, iç hukuk düzeyinde gerçekçi bir başarı şansının bulunmadığını göstermektedir. Başvurucu ayrıca, Anayasa Mahkemesi önündeki yargılamanın aşırı uzun sürmesinin, tedbir taleplerine yanıt verilmemesinin ve başvurularının incelenmesinin mükerrer şekilde ertelenmesinin, özellikle kişi özgürlüğünden yoksun bırakılmasının hukuka uygunluğunun denetimi açısından anayasal başvuru yolunu her türlü etkililikten yoksun bıraktığını değerlendirmiştir. Son olarak, Anayasa Mahkemesi’nin Şerafettin Can Atalay ve Tayfun Kahraman davalarındaki (bkz. yukarıdaki 86-96. paragraflar) güncel uygulama örneklerinden, bu yolun Sözleşme’nin 18. maddesi kapsamındaki şikâyetlerin veya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına ilişkin şikâyetlerin, özellikle siyasi açıdan hassas davalarda etkili bir şekilde ele alınmasına izin vermediği sonucuna varmıştır. Başvurucu, kendi somut koşullarında iç hukuk yollarını tüketmediği gerekçesiyle kusurlu bulunamayacağı sonucuna varmıştır.

B. Müdahil Üçüncü Taraflar

1. İnsan Hakları Komiseri

113. Komiser; bireysel başvurunun insan haklarının korunması için temel bir güvence ve ikincillik ilkesinin merkezi bir unsuru olduğunu, özellikle kişi özgürlüğü söz konusu olduğunda kapsamlı bir incelemeyi gerektirdiğini yinelemiştir. Komiser, Anayasa Mahkemesi’nin bazı kararlarının alt mahkemeler tarafından icra edilmemesi ve Sözleşme ile uyumlu net önceliklendirme kriterlerinin yokluğunda bireysel başvuruların incelenmesindeki yavaşlık konusundaki endişelerini dile getirmiştir. Komiser’in görüşüne göre bu durum, ulusal makamların hürriyetten yoksun bırakılmaya ilişkin davaların incelenmesine ivedilik kazandırma konusundaki hassasiyetine dair şüpheler doğurmaktadır. Komiser örnek olarak, yukarıda anılan Şerafettin Can Atalay ve Tayfun Kahraman davalarına atıfta bulunmuştur.

2. Müdahil Sivil Toplum Kuruluşları

114. Türkiye İnsan Hakları Davalarına Destek Projesi (TLSP), Uluslararası Hukukçular Komisyonu (ICJ) ve İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) sundukları ortak mütalaalarında; Türk Anayasa Mahkemesi’nin yapısının büyük ölçüde cumhurbaşkanlığı atamalarıyla belirlendiği, uygulamasının seçicilik, yargılamaların aşırı uzunluğu ve yetkisinin daraltıcı yorumlanmasıyla nitelendiği ve böylece denetiminin bağımsızlığı ve ivediliğinin tehlikeye girdiği gözetildiğinde, muhaliflerin tutuklanması ve yargılanmasına ilişkin davalarda artık etkili bir hukuk yolu olarak kabul edilemeyeceğini ileri sürmüşlerdir. Müdahiller ayrıca Mahkeme’nin içtihadından sapmalara işaret etmiş ve alt derece mahkemelerinin Anayasa Mahkemesi kararlarını uygulamama yönünde artan bir eğilimine dikkat çekmişlerdir. Daha geniş anlamda müdahiller, başvurucu aleyhine yürütülen yargılamaların — Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nu etkileyen reformlar ile hâkimlerin kovuşturulması ve görevden alınmasıyla somutlaşan — yargı bağımsızlığının yapısal olarak zayıflaması ve siyasi açıdan hassas davalarda bu Mahkeme’nin ve Anayasa Mahkemesi’nin kararlarının sistematik olarak icra edilmemesi zemininde gerçekleştiğini değerlendirmişlerdir.

C. Mahkemenin Değerlendirmesi

115. Mahkeme’nin yerleşik içtihadına göre, Sözleşme’nin 35. maddesinin 1. fıkrasında belirtilen iç hukuk yollarının tüketilmesi kuralı, başvurucuların Mahkeme’ye başvurmadan önce mevcut, yeterli ve etkili olan yollara başvurmuş olmalarını gerektirmektedir; bu yolların etkililiğini ve erişilebilirliğini kanıtlama yükü Hükümete ait olup, daha sonra duruma göre bu yolların yetersiz olduğunu veya kendisini bu şarttan muaf tutan özel koşulların bulunduğunu gösterme yükü başvurucuya geçer. Bu kuralın amacı, Sözleşmeci Devletlere iddia edilen ihlalleri ulusal düzeyde önleme veya düzeltme imkânı tanımaktır ve etkili başvuru hakkıyla yakından bağlantılı olan Sözleşme mekanizmasının ikincil niteliğini yansıtmaktadır (bkz. diğer atıflarla birlikte, Selahattin Demirtaş/Türkiye (No. 2) [BD], Başvuru No: 14305/17, § 205, 22 Aralık 2020; Sejdovic/İtalya [BD], Başvuru No: 56581/00, § 43, AİHM 2006-II; ve Kudła/Polonya [BD], Başvuru No: 30210/96, § 152, AİHM 2000-XI). Bu kuralın uygulanması, yalnızca teorik olarak mevcut olan yollar değil, aynı zamanda bunların işlediği genel hukuki ve siyasi bağlam ile başvurucunun kişisel durumu da dikkate alınarak gerçekçi bir şekilde değerlendirilmelidir (bkz. diğer atıflarla birlikte, Selmouni/Fransa [BD], Başvuru No: 25803/94, § 77, AİHM 1999-V).

116. İkincillik ilkesi, Taraf Devletler ile Mahkeme arasında paylaşılan bir sorumluluk yükler (bkz. Grzęda/Polonya [BD], Başvuru No: 43572/18, § 324, 15 Mart 2022). Bu ilke, ulusal mahkemelerin Sözleşme ile güvence altına alınan hakların hızlı, yeterli ve etkili bir şekilde korunmasını sağlamasını gerektirir. Dolayısıyla mevcut yolların inandırıcılığı yalnızca hukuki çerçeveye değil, aynı zamanda ulusal düzeyde verilen kararların somut olarak uygulanmasına da bağlıdır (bkz. mutatis mutandis, Kurić ve Diğerleri/Slovenya [BD], Başvuru No: 26828/06, §§ 299-303, AİHM 2012 (özetler)).

117. Mahkeme, istikrarlı içtihadı uyarınca, Türkiye’ye karşı yapılan başvurularda başvurucuların iç hukuk yollarını tüketmek amacıyla kural olarak son merci olarak Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunmalarının zorunlu olduğunu, zira bu başvuruların ilke olarak etkili bir iç hukuk yolu olduğunu yineler (bkz. yukarıda anılan Uzun (k.k.), §§ 7-27). Mahkeme, temel hakların korunmasına yönelik ulusal sistemin temel taşı olan bu mekanizmanın, mahkemeler önüne çıkan kişilerin yalnızca Anayasa ile değil aynı zamanda Sözleşme ile güvence altına alınan haklara da dayanmalarına olanak tanıdığını; Anayasa Mahkemesi’ne ihlalleri tespit etme, uygun giderim tedbirlerini belirleme ve gerektiğinde tazminata hükmetme yetkisi vererek ikincillik ilkesinin ulusal düzeyde etkili biçimde hayata geçirilmesini sağladığını kaydeder (aynı kararda, §§ 62-64).

118. Mahkeme somut olayda iç hukuk yollarının tüketilip tüketilmediğini incelerken, ne eldeki davanın tamamen istisnai nitelikteki koşullarını ne de başvurucunun kişisel durumunu göz ardı edebilir. Mahkeme bu bağlamda başvurucunun, 18 Ekim 2017 tarihindeki gözaltına alınmasından bu yana — yani eldeki davanın incelendiği tarih itibarıyla sekiz buçuk yılı aşkın bir süredir — kesintisiz olarak özgürlüğünden yoksun bırakıldığını tespit etmektedir. Mahkeme ayrıca, bu süre boyunca başvurucunun mevcut tüm iç hukuk yollarını tutarlı, özenli ve tereddüde yer bırakmayacak şekilde kullandığını; ancak bu girişimlerin hiçbirinin tahliyesine veya tespit edilen ihlallerin yeterince kabul edilmesine ve uygun şekilde giderilmesine yol açmadığını kaydetmektedir. Bu koşullar altında, iç hukuk yollarının tüketilmediği iddiasına dayanan ilk itirazın değerlendirilmesi şekilci olmamalıdır: İnceleme, hem Mahkeme tarafından başvurucu hakkındaki yargılamalarda daha önce verilen iki karar hem de başvurucunun Sözleşme kapsamında ileri sürdüğü şikâyetleri dile getirmek amacıyla temel hakların korunmasına yönelik ulusal mekanizmaları özellikle uzun bir süre boyunca eksiksiz, sürekli ve özenli bir şekilde kullanmış olması dikkate alınarak davanın olgularının somut bir değerlendirmesi ışığında yapılmalıdır.

119. Bu bağlamda Mahkeme; başvurucunun suç işlediğine dair makul bir şüphenin bulunmaması sebebiyle Sözleşme’nin 5. maddesinin 1. fıkrasının (c) bendinin ihlal edildiğini (bkz. Kavala/Türkiye, Başvuru No: 28749/18, § 159, 10 Aralık 2019), bireysel başvurusunun süratle karara bağlanmaması sebebiyle 5. maddenin 4. fıkrasının ihlal edildiğini (aynı kararda, § 196) ve itiraz konusu tedbirlerin gizli/art niyetli bir amaç izlemesi sebebiyle 5. maddenin 1. fıkrasıyla bağlantılı olarak 18. maddenin ihlal edildiğini (aynı kararda, § 232) 2019 yılında zaten tespit etmiş olduğunu hatırlatır. Mahkeme ayrıca Hükümetin başvurucunun tutukluluğuna son vermesi ve derhal serbest bırakılmasını sağlaması gerektiğini belirtmiştir (aynı kararda, § 240). Ancak, bu kararın verilmesinden bu yana başvurucunun hürriyetinden yoksun bırakılması kesintisiz olarak devam ettiğinden, anılan karar sonuçsuz kalmıştır.

120. 10 Aralık 2019 tarihli karardan bu yana ulusal düzeyde yürütülen süreçler, Mahkeme tarafından tespit edilen ihlalleri giderememiştir. İstanbul 36. Ağır Ceza Mahkemesi 18 Şubat 2020 tarihinde Gezi Parkı olaylarına ilişkin suçlamalardan başvurucunun beraatine karar vermiş olmasına rağmen; başvurucu aynı gün savcının talimatıyla darbe teşebbüsüne karıştığı şüphesiyle yeniden gözaltına alınmış, ertesi gün tutuklanmış ve ardından bu tutukluluk Ceza Kanunu’nun bir başka hükmüne dayanılarak uzatılmıştır (bkz. yukarıdaki 30-31. paragraflar). Mahkeme, ihlal prosedürü bağlamındaki kararında, bu tür birbirini izleyen tedbirlerin Kavala kararının “sonuçları ve ruhunu” zedelemesi nedeniyle kararı iyi niyetle icra etme yükümlülüğüyle bağdaşır kabul edilemeyeceğine hükmetmiştir. Mahkeme ayrıca, anılan kararda yer alan 5. maddeyle bağlantılı olarak 18. maddenin ihlal edildiği tespitinin, Gezi Parkı olayları ve darbe teşebbüsüne ilişkin suçlamalardan kaynaklanan her türlü işlemi sakatlayıcı etkiye sahip olduğunu yinelemiştir (bkz. Kavala/Türkiye (ihlal prosedürü) [BD], Başvuru No: 28749/18, § 172, 11 Temmuz 2022).

121. Buradan çıkan sonuca göre başvurucunun davası, Mahkeme kararlarının ısrarla icra edilmemesi ve başvurucunun çok uzun bir süredir özgürlüğünden mahrum bırakılmasına rağmen beraat kararının durumu üzerinde somut bir etki doğurmaması ile nitelenmektedir.

122. Mahkeme ayrıca, başvurucunun tutukluluğuna itiraz etmek ve davasına öncelik verilmesini talep etmek amacıyla 9 Haziran 2022 tarihinde Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuruda bulunduğunu kaydetmektedir. Mahkeme, söz konusu başvurunun karara bağlanmaya hazır olmasına ve yukarıda açıklanan bağlamda doğrudan kişi özgürlüğü hakkını ilgilendirmesine rağmen, Anayasa Mahkemesi’nin bugüne kadar herhangi bir karar vermediğini ve yargılamayı dört yılı aşkın bir süredir derdest bıraktığını tespit etmektedir. Bu bağlamda, dosyayı 25 Temmuz 2023 tarihinde gündemine alan Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu’nun dosyayı derhal ertelediğini, böylece yargılamayı ve dolayısıyla başvurucunun uzayan tutukluluğunu çevreleyen belirsizliği uzattığını kaydetmektedir (bkz. yukarıdaki 71. paragraf). Mahkeme ayrıca, başvurucunun bu kez kesinleşen mahkûmiyetinden kaynaklanan hürriyetten yoksun bırakılmaya ilişkin olarak 24 Ekim 2023 tarihinde yaptığı ikinci bireysel başvurunun da, Adalet Bakanlığı’nın 3 Nisan 2024 tarihinde görüşünü sunmuş olmasına rağmen, iki yıl dokuz aydan fazla bir süredir derdest olduğunu kaydetmektedir (bkz. yukarıdaki 73. paragraf).

123. Yukarıda açıklanan bağlam (bkz. 118-122. paragraflar) ve doğrudan başvurucunun tutuklu kaldığı sürenin aşırı uzunluğuyla bağlantılı olan şikâyetlerin niteliği göz önüne alındığında, bu süreler davanın somut koşullarında açıkça aşırı görünmektedir.

124. Mahkeme’nin kanaatine göre, kişi hürriyeti hakkının söz konusu olduğu veya hürriyetten yoksun bırakılmanın dayandığı yargılamaların — somut olayda olduğu gibi — Mahkeme’nin kesinleşmiş bir kararında adilliği konusunda ciddi şüphelerin dile getirildiği derece ağır eksikliklerle malul bulunduğu hallerde (bkz. yukarıda anılan Kavala (ihlal prosedürü), § 172), bireysel başvurunun incelenmesindeki bir gecikme basit bir usul eksikliği olarak yorumlanamaz. Böyle bir durum, Mahkeme tarafından başvurucunun davasında daha önce tespit edilen ihlalin sürmesine, bunun doğrudan ve bazen telafisi imkânsız sonuçlarının ağırlaşmasına ve başvurucunun hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmayan bir hukuki belirsizlik içinde tutulmasına yol açabilecek niteliktedir.

125. Dahası, kişi hürriyetine ilişkin davaların incelenmesinde geçen ortalama süre olan yaklaşık bir buçuk yıl (bkz. yukarıdaki 110. paragraf), Sözleşme’nin 5. maddesinin 4. fıkrasının gerekleriyle de bağdaştırılması güç görünmektedir. Bu bağlamda, Mahkeme’nin bir yıl on altı günlük bir sürenin anılan hüküm anlamında “süratle” olarak kabul edilemeyeceğini daha önce belirttiği (bkz. Akgün/Türkiye (k.k.), Başvuru No: 19699/18, § 38, 2 Nisan 2019), ancak davanın somut koşullarında bir ihlal tespitinde bulunmadığı hatırlatılmalıdır. Mahkeme anılan kararda özellikle 15 Temmuz 2016 darbe teşebbüsü gibi ani ve beklenmedik gelişmelerden kaynaklanan Anayasa Mahkemesi’nin aşırı iş yükünü ve yetkililerin bu durumu düzeltme çabalarını dikkate almıştır (aynı kararda, § 44). Buna karşılık, yukarıda anılan Kavala kararında (§ 194), tutukluluğun hukuka uygunluğu hakkında karar verilmesi için geçen bir buçuk yıllık süreyi “aşırı uzun” olarak açıkça nitelemiş ve iş yükü veya darbe teşebbüsünden kaynaklanan istisnai bağlam göz önüne alınsa dahi bunun süratle karar verme gerekliliğiyle bağdaşmadığına hükmetmiştir.

126. Mahkeme ayrıca, kendi kararlarının icra edilmemesine ilişkin davaların, özellikle de kişi özgürlüğünü ilgilendiren hallerde öncelikli olarak ele alınmamasından üzüntü duymaktadır (bkz. yukarıdaki 109. paragraf). Bu hususta Sözleşme’nin 46. maddesinin Taraf Devletlere Mahkeme’nin kesinleşmiş kararlarına uyma yönünde bağlayıcı bir hukuki yükümlülük getirdiğini ve bunun kararların tam, etkili ve süratli bir şekilde icrasını gerektirdiğini yineler. Dolayısıyla, bu tür davalara ulusal düzeyde öncelik tanınmaması yukarıdaki gereklilikle bağdaştırılması çok daha zor görünmektedir; zira bir ihlal kararının icra edilmemesi, söz konusu temel hakların halihazırda tanınmış olan ihlalini uzatabilir ve ağırlaştırabilir. Bu gereklilik, Mahkeme’nin yargılama amacının özellikle ağır bir şekilde kötüye kullanıldığını ortaya koyarak başka bir hükümle bağlantılı olarak Sözleşme’nin 18. maddesinin ihlal edildiğini tespit ettiği hallerde bilhassa önem taşımaktadır. Dolayısıyla, Mahkeme kararlarının etkililiğini ve hukuk devletine somut bağlılığı sağlamak için artırılmış bir dikkat gereklidir.

127. Yukarıda belirtilen koşullarda Mahkeme; Anayasa Mahkemesi’nin söz konusu iki bireysel başvuruyu incelemedeki usuli ataletinin, ulusal düzeyde sağlanan korumayı teorik ve yanılsamalı bir hakka indirgediği, başvurucuya en iyi ihtimalle yalnızca belirsiz bir giderim beklentisi sunduğu ve bir iç hukuk yolunun etkili olabilmesi için sunması gereken asgari ivedilik şartlarını karşılayamayarak makul sürede başarıya ulaşma kabiliyetinden yoksun kaldığı sonucuna varmaktadır (bkz. mutatis mutandis, Selahattin Demirtaş/Türkiye (No. 4), Başvuru No: 13609/20, § 159, 8 Temmuz 2025).

128. Mahkeme yukarıdaki hususların ışığında, somut davanın kendine özgü koşullarında, etkililiği ciddi biçimde zedelenmiş olan Anayasa Mahkemesi’ne yapılan bireysel başvurunun sonucunu beklemediği için başvurucunun eleştirilemeyeceği sonucuna varmaktadır. Bununla birlikte Mahkeme, bu sonucun somut davanın özel koşullarıyla kesin bir biçimde sınırlı olduğunu ve genel olarak iç hukuk düzeninde Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolunun etkililiğini sorgulatır şekilde yorumlanmaması gerektiğine işaret etmektedir.

129. Mahkeme bu nedenle, Hükümetin Anayasa Mahkemesi önündeki iç hukuk yollarının tüketilmediği yönündeki ilk itirazını reddetmektedir.

130. Somut davanın özel koşullarına ilişkin yukarıdaki sonuca ulaşan Mahkeme, Anayasa Mahkemesi kararlarının kasten uygulanmamasının hukuk devletini ve insan haklarına ilişkin davalarda anılan mahkemeye bireysel başvuru yolunun etkililiğini zedeleyebileceğini de hatırlatmayı uygun görmektedir (bkz. mutatis mutandis, Wikimedia Foundation, Inc./Türkiye (k.k.), Başvuru No: 25479/19, § 45, 1 Mart 2022). Mahkeme, başvurucunun diğer sanıklarla ilgili iki davada derece mahkemelerinin Anayasa Mahkemesi kararlarını uygulamayı reddettiği yönündeki argümanını not etmektedir (bkz. yukarıdaki 84-94. paragraflar). Bu durum, Anayasa Mahkemesi’nin işleyişine veya ihlalleri tespit etme kabiliyetine ilişkin yapısal eksikliklerden kaynaklanmamakta; aksine eldeki davayla yakından bağlantılı iki ayrı yargılamada, belirli alt derece mahkemelerinin anılan mahkeme kararlarının bağlayıcılığı karşısındaki tutumundan kaynaklanan ciddi bir soruna ışık tutmaktadır.

131. Bu bağlamda Mahkeme, bizzat Anayasa Mahkemesi tarafından ifade edilen; kararlarının icrasının bireysel başvuru hakkının ayrılmaz bir bileşeni olduğu ve bu kararlara uyulmamasının söz konusu hakkın açık ve ağır bir ihlali anlamına geldiği yönündeki değerlendirmelere özel bir önem atfetmektedir. Mahkeme ayrıca, kararlarının icra edilmemesinin yalnızca bireylerin ve toplumun hukuk devletine olan güvenini sarsmakla kalmayıp, aynı zamanda başvuranları tanınmış haklarının etkili uygulamasından mahrum bırakarak anayasal düzeni tehlikeye attığı yönündeki Anayasa Mahkemesi analizine de katılmaktadır (bkz. yukarıdaki 88. paragraf). İnsan Hakları Komiseri’nin de vurguladığı üzere (bkz. yukarıdaki 103. paragraf), böyle bir durumun hukuk devleti açısından ciddi bir gerilemeyi temsil ettiği ve insan haklarını ilgilendiren davalarda bireysel başvurunun etkililiğini zayıflattığı konusunda hiçbir şüphe yoktur.

132. Mahkeme’nin kanaatine göre, Anayasa Mahkemesi’nin bağlayıcı kararlarına tam olarak uyulması elzemdir; zira bu mahkeme hem Anayasa’da hem de Sözleşme’de güvence altına alınan hak ve özgürlüklerin korunmasına yönelik ulusal sistemin temel taşıdır. Mahkeme ayrıca, Mehmet Hasan Altan/Türkiye (Başvuru No: 13237/17, § 139, 20 Mart 2018) kararında, başka bir derece mahkemesinin bir anayasa mahkemesine bireysel başvurularda nihai ve bağlayıcı kararlar verme konusunda tanınan yetkileri sorgulamasının hukuk devleti ve hukuki belirlilik temel ilkelerine aykırı olduğunu daha önce vurguladığını hatırlatır (karşılaştırınız, Vujović ve Lipa D.O.O./Karadağ (No. 2), Başvuru No: 43050/22, §§ 84 ve 107, 27 Kasım 2025). Kararlarının icra edilmemesi yalnızca Anayasa Mahkemesi’nin otoritesini sarsmakla kalmaz, aynı zamanda daha genel olarak temel hakların yargısal korumasını da zedeler. Mahkeme bu konuya aşağıda yeniden dönecektir (bkz. paragraf 314).

II. Sözleşme’nin 10. ve 11. Maddelerinin İhlal Edildiği İddiası

133. Başvurucu; aleyhindeki ceza yargılamasının, mahkûmiyetinin, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının ve bunlardan kaynaklanan özgürlükten yoksun bırakılmanın, Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerine aykırı olarak ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma özgürlüğü haklarına haksız bir müdahale teşkil ettiğini iddia etmiştir.

134. Mahkeme, somut olayda ifade özgürlüğü ile barışçıl toplanma özgürlüğüne ilişkin meselelerin birbiriyle yakından bağlantılı olduğunu kaydetmektedir. Tarafların her biri 10. ve 11. maddeler kapsamında ayrı ayrı argümanlar sunmuştur. Mahkeme, başvurucunun bu hükümler kapsamındaki şikâyetlerinin özünün, bir sivil toplum kuruluşu başkanı sıfatı ve bir insan hakları savunucusu duruşu nedeniyle yargılandığı, tutuklandığı ve mahkûm edildiği iddiasına dayandığını değerlendirmektedir (bkz. diğer atıflarla birlikte, Taner Kılıç/Türkiye (No. 2), Başvuru No: 208/18, § 130, 31 Mayıs 2022). Dahası, aleyhindeki suçlamalar bu faaliyetlerle çok yakından bağlantılı olmakla birlikte başvurucu, Sözleşme’nin 11. maddesi kapsamına girebilecek şekilde Gezi Parkı olayları sırasındaki varsayılan rolü sebebiyle de mahkûm edilmiştir. Bu nedenle Mahkeme, bu şikâyetlerin Sözleşme’nin 10. ve 11. maddeleri altında birlikte incelenmesini daha uygun görmektedir (bkz. mutatis mutandis, Palomo Sánchez ve Diğerleri/İspanya [BD], Başvuru No: 28955/06 ve 3 diğer başvuru, § 52, AİHM 2011).

Sözleşme’nin 10. maddesinin ilgili kısımları şu şekildedir:

“1. Herkes ifade özgürlüğü hakkına sahiptir. Bu hak, kamu makamlarının müdahalesi olmaksızın ve ülke sınırları gözetilmeksizin, kanaat özgürlüğünü ve haber ve görüş alma ve de verme özgürlüğünü de kapsar…

2. Görev ve sorumluluklar da yükleyen bu özgürlüklerin kullanılması, yasayla öngörülen ve demokratik bir toplumda ulusal güvenliğin, toprak bütünlüğünün veya kamu güvenliğinin korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın, başkalarının şöhret ve haklarının korunması, gizli bilgilerin yayılmasının önlenmesi veya yargı erkinin yetki ve tarafsızlığının güvence altına alınması için gerekli olan bazı formaliteler, koşullar, sınırlamalar veya yaptırımlara tabi tutulabilir.”

Sözleşme’nin 11. maddesinin ilgili kısımları şu şekildedir:

“1. Herkes, barışçıl olarak toplanma… hakkına sahiptir.

2. Bu hakların kullanılması, yasayla öngörülen ve demokratik bir toplumda ulusal güvenliğin, kamu güvenliğinin korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması için gerekli olanlar dışındaki sınırlamalara tabi tutulamaz…”

A. Kabul Edilebilirlik

1. Mahkeme İçtüzüğü’nün 47. Maddesindeki Şartlara Uyum

135. Hükümet; başvurucunun somut vakıaları veya iddia edilen müdahalenin niteliğini belirtmeksizin yalnızca bir ceza yargılamasının varlığına, tutukluluğuna ve mahkûmiyetine dayandığını, bu nedenle Sözleşme’nin 10. ve 11. maddeleri kapsamındaki şikâyetlerin yeterince temellendirilmediğini ileri sürmüştür. Bunun Mahkeme İçtüzüğü’nün 47. maddesi gerekliliklerine aykırı olduğunu değerlendiren Hükümet, Mahkeme’yi bu şikâyetleri Sözleşme’nin 35. maddesinin 3. fıkrasının (a) bendi anlamında açıkça dayanaktan yoksun ilan etmeye davet etmiştir.

136. Mahkeme öncelikle, başvurucunun başvuru formunda Sözleşme’nin 10. ve 11. maddeleri kapsamındaki şikâyetlerine ilişkin tüm olayları açıkladığını ve ileri sürdüğü Sözleşme ihlallerini açıkça belirttiğini gözlemlemektedir. Mahkeme ayrıca, İçtüzüğün 47. maddesinin uygulanmasının yargılama usulünün yürütülmesine ilişkin olarak kendi münhasır yetkisine girdiğini ve Sözleşmeci Devletler tarafından Sözleşme’nin 35. maddesi kapsamında bir kabul edilemezlik gerekçesi olarak ileri sürülemeyeceğini hatırlatır (bkz. örneğin, Gözüm/Türkiye, Başvuru No: 4789/10, § 31, 20 Ocak 2015; Aydoğdu/Türkiye, Başvuru No: 40448/06, § 53, 30 Ağustos 2016; ve Demirtaş ve Yüksekdağ Şenoğlu/Türkiye, Başvuru No: 10207/21 ve 10209/21, § 73, 6 Haziran 2023). Dolayısıyla Mahkeme, Mahkeme İçtüzüğü’nün 47. maddesinin uygulanması için gerekli koşulların oluşmadığı kanaatine varmakta ve Hükümetin itirazını reddetmektedir.

2. 17. Maddenin Uygulanması

137. Hükümet, başvurucunun Sözleşme’nin 10. ve 11. maddeleri kapsamındaki haklarını kullandığı için değil; şiddet eylemleriyle sonuçlanan Gezi Parkı olaylarının örgütlenmesi, yönetilmesi ve finanse edilmesindeki merkezi rolü sebebiyle yargılandığını ileri sürmüştür. Hükümet, derece mahkemelerinin başvurucunun eylemleri ile bu şiddet olayları arasındaki bağı ortaya koyduğunu ve örgütleyici yapılar ile gösteri çağrıları üzerindeki belirleyici etkisini teyit ettiğini savunmuştur. Hükümete göre başvurucuya isnat edilen fiiller şiddet eylemleri olup Sözleşme’nin korumasından hariç tutulmuştur ve 17. madde kapsamına girmektedir; bu nedenle şikâyetlerin konu bakımından (ratione materiae) bağdaşmazlık sebebiyle kabul edilemez ilan edilmesi gerekmektedir.

138. Başvurucu Hükümetin argümanına karşı çıkmış ve Sözleşme ile güvence altına alınan hak ve özgürlüklerin yok edilmesine yönelik hak suiistimalini önlemek amacıyla tasarlanan 17. maddenin somut olayda uygulanamayacağını savunmuştur. Başvurucuya göre Mahkeme 2019 tarihli kararında, ulusal makamlarca sunulan delillerin makul bir suç şüphesinin varlığını ortaya koymaya dahi yetmediği sonucuna varmıştır ve sonraki yargılamalar da aynı vakıalara dayanmıştır. Başvurucu, kendi eylemlerinden hiçbirinin Sözleşme ile güvence altına alınan hakları yok etmeyi amaçlar nitelikte görülemeyeceğini, dolayısıyla 17. maddenin eldeki davayla ilgisiz olduğunu belirtmiştir.

139. Mahkeme, 17. maddenin yalnızca istisnai olarak ve aşırı durumlarda uygulanabileceğini yineler (bkz. Paksas/Litvanya [BD], Başvuru No: 34932/04, § 87 in fine, 6 Ocak 2011). Bu hükmün uygulanması, bir başvurucunun Mahkeme önüne başvuru getirirken kötüye kullanarak ileri sürmek istediği Sözleşme hakkının kullanımını ortadan kaldırma sonucunu doğurur. Oysa somut olayda başvurucunun bu nitelikte bir amaç güttüğünü gösteren hiçbir unsur bulunmamaktadır. Başvurucu, aleyhine alınan ve kısmen iç hukukta makul bir şekilde suç olarak nitelendirilemeyecek vakıalara değil, aynı zamanda büyük ölçüde Sözleşme ile korunan hakların kullanımıyla ilişkili unsurlara dayandığı tespit edilen tedbirlere itiraz etmek için haklı olarak Sözleşme hükümlerine dayanmaktadır (bkz. yukarıda anılan Kavala, §§ 157 ve 220). Başvurucu bu suretle Mahkeme’den, iç hukuk düzeyindeki icrası bu tedbirlerin sonuçlarına son verecek nitelikte bir karar elde etmeyi amaçlamaktadır. Başka bir deyişle, Sözleşme’nin ilke olarak herkese sağladığı ve Türk makamları tarafından haksız yere mahrum bırakıldığını iddia ettiği haklardan tam olarak yararlanmayı yeniden kazanmaya çalışmaktadır. Dolayısıyla Sözleşme’nin 17. maddesi uygulanamaz.

3. Sonuç

140. Mahkeme, bu şikâyetlerin açıkça dayanaktan yoksun olmadığını ve Sözleşme’nin 35. maddesinde sayılan diğer kabul edilemezlik gereklerinden hiçbirine takılmadığını kaydeder. Dolayısıyla bu şikâyetler kabul edilebilir ilan edilmelidir.

B. Esas

1. Tarafların Argümanları

(a) Başvurucu

141. Başvurucu, aleyhine alınan tüm tedbirlerin Sözleşme’nin 10. ve 11. maddeleri ile güvence altına alınan ifade özgürlüğü ve toplanma özgürlüğü haklarının ihlali anlamına geldiğini ileri sürmüştür. Bu tedbirlerin hiçbir yasal dayanağının bulunmadığını, meşru bir amaç izlemediğini ve açıkça orantısız olduğunu savunmuştur. Başvurucu, Mahkeme’nin 2019 tarihli kararında, 10. ve 11. maddeler kapsamındaki faaliyetlerine dayanan tutukluluğunun, yetkililerin kendisini bir insan hakları savunucusu olarak susturmak gibi gizli bir amaçla aleyhine ceza soruşturması başlattığı gerekçesiyle tek başına veya 18. maddeyle bağlantılı olarak 5. maddenin 1. fıkrasına aykırı olduğuna hükmettiğini hatırlatmıştır. Bu tespitin sonraki tüm yargılamaları sakatlayıcı etkiye sahip olduğunu değerlendirmiştir. Ancak 2019 ve 2022 yıllarında verilen kararlara rağmen yetkililerin söz konusu hakları kullanmasını kısıtlayıcı tedbirler almayı sürdürdüklerini iddia etmiştir.

142. Başvurucu ayrıca, aleyhine yürütülen yargılamanın ve Ceza Kanunu’nun 312. maddesi uyarınca mahkûm edilmesinin “yasayla öngörülmüş” olmadığını ileri sürmüştür. Söz konusu suçun yeterli açıklıkta tanımlanmadığını ve durumuna öngörülebilir bir şekilde uygulanmadığını, bunun da Sözleşme’nin 7, 10 ve 11. maddelerinin ihlali anlamına geldiğini savunmuştur.

143. Başvurucu, Hükümet tarafından Ceza Kanunu’nun 312. maddesi anlamında cebir ve şiddet kullanımının maddi delili olarak dayanılan unsurların, esasen sivil toplum aktörü ve insan hakları savunucusu olarak yürüttüğü hukuka uygun faaliyetleriyle ilgili olduğunu veya asılsız iddialara dayandığını ileri sürmüştür. Aleyhindeki deliller arasında OTPOR/Canvas dâhil yabancı kuruluşlarla iddia edilen temaslar, yurt dışı seyahatleri, Açık Toplum Vakfı’ndan cezai olarak cezalandırılabilir hiçbir faaliyetle ilgisi bulunmayan fonların kabul edilmesi, toplantılarına katıldığı kanıtlanmaksızın Taksim Platformu ve Taksim Dayanışması üzerindeki varsayılan etkisine ilişkin suçlamalar, göstericilere gaz maskesi, koruyucu gözlük ve yiyecek temin edilmesi ile raporların hazırlanması, toplantılar yapılması ve Avrupa Konseyi dâhil uluslararası kuruluşlar ve STK’lar ile temasların yer aldığını belirtmiştir. Ayrıca eleştirel görüşlerini açıklamasını, Gezi Parkı olayları sırasındaki iddia edilen insan hakları ihlallerini belgelemesini ve çeşitli aktörlerle etkileşimlerini dile getirmiştir. Başvurucu, tek başına veya birlikte ele alındığında bu unsurların hiçbirinin cebir veya şiddet kullandığını, bu tür eylemlerin örgütlenmesine, yönetilmesine, finanse edilmesine veya teşvik edilmesine karıştığını veya faaliyetleri ile meydana gelen şiddet arasında bir nedensellik bağı bulunduğunu kanıtlamayı mümkün kılmadığını savunmuştur.

144. Başvurucu ayrıca suçun hem maddi hem de manevi unsurlarının bulunmadığını, yerel mahkemelerin kararlarını yasal faaliyetlere ve spekülatif çıkarımlara dayandırdığını iddia etmiştir. Hükümetin dayandığı, silahlı unsurları içeren bağlamlara ilişkin içtihadın kendi durumuna aktarılamayacağını ve Ceza Kanunu’nun 312. maddesinin uygulanmasının siyasi bir amaç ortaya koyduğunu ileri sürmüştür. Ağır Ceza Mahkemesi önündeki duruşmada, kendisini şiddet eylemleriyle veya şiddete başvuran gruplarla ilişkilendiren delillerin tamamen yokluğunu vurguladığını belirtmiştir. Kurumların normal şekilde işlemeye devam ettiğini ve sivil toplumla diyalog kurulduğunu vurgulayarak, Gezi Parkı olaylarının hükümeti cebir yoluyla devirmeye teşebbüs olarak nitelendirilmesine karşı çıkmıştır. Terör örgütlerinin dahline ilişkin iddiaların somut bir soruşturmaya dayanmadığını ve kendisiyle böyle bir bağın kurulmadığını eklemiş; son olarak paralel yargılamaların beraatle sonuçlandığını, bunun da yerel mahkemelerin argümanını zayıflattığını ifade etmiştir.

145. Başvurucu özellikle manevi unsur bakımından, aleyhine kullanılan delillerin — bir fotoğraf, toplantıların düzenlenmesine ilişkin telefon görüşmeleri, polisin aşırı güç kullanımını kınaması ve Avrupa kurumlarıyla temaslar da dâhil olmak üzere — yalnızca Sözleşme kapsamındaki haklarının meşru kullanımıyla ilgili olduğunu değerlendirmiştir. Bu faaliyetlerin haksız bir şekilde hükümeti cebir yoluyla devirmeye teşebbüs olarak değerlendirildiğini, böylece temel özgürlüklerle korunan faaliyetleri suçun kapsamı dışında tutan Ceza Kanunu’nun 312. maddesinin bizzat amacının göz ardı edildiğini savunmuştur.

146. Başvurucu; mahkûmiyetinin, verilen cezanın ve bunlardan kaynaklanan tutukluluğunun devamının, kendisini ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma haklarının etkili kullanımından kalıcı olarak mahrum bıraktığını ve bu durumun yıllardır sürdüğünü belirtmiştir. Sonuç olarak, itiraz konusu tedbirlerin meşru bir amaç izlediği, yasayla öngörüldüğü veya demokratik bir toplumda gerekli olduğu kabul edilemez.

(b) Hükümet

147. Hükümet öncelikli olarak, başvurucunun Sözleşme’nin 10. ve 11. maddeleri kapsamındaki haklarının kullanımına herhangi bir müdahalede bulunulmadığını savunmuştur. Başvurucu aleyhine alınan tedbirleri, barışçıl olmayan gösterileri yönetmek, örgütlemek ve finanse etmekle suçlandığı ve bu fiillerin Hükümetin görüşüne göre ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma haklarının korunan kullanımı kapsamına girmediği olgusuyla gerekçelendirmiştir. Bu bağlamda, bir delil bütününe (ifadeler, tanık beyanları, telefon dinlemeleri, mali ve teknik raporlar, aramalar, fiziki takip, açık kaynaklar ve polis raporları) dayanarak oluşturulan ve başvurucunun eylemleri ile Gezi Parkı olayları sırasında meydana gelen şiddet arasında bir bağ bulunduğunu tespit eden derece mahkemesi kararlarına atıfta bulunmuştur.

148. Hükümet alternatif olarak, her türlü müdahalenin “yasayla öngörülmüş” olduğunu, meşru bir amaç izlediğini ve “demokratik bir toplumda gerekli” olduğunu ileri sürmüştür. Hükümet ilk olarak başvurucunun tutukluluğunun ve mahkûmiyetinin, metni ve yargısal yorumu yeterince açık, erişilebilir ve öngörülebilir olan Ceza Kanunu’nun 312. maddesine dayandığını; ikinci olarak ise Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesinde belirtilen tutuklama ön koşullarıyla uyumlu olduğunu savunmuştur.

149. Hükümet, itiraz konusu tedbirlerin ulusal güvenliği ve kamu güvenliğini korumayı, kamu düzenini sağlamayı ve suç işlenmesini önlemeyi amaçladığını ileri sürmüştür. Ulusal raporlara ve sunulan bilgilere göre çok sayıda şiddet olayıyla nitelenen, geniş çaplı maddi hasara ve yıkıma yol açan, ölümlere ve yaralanmalara neden olan Gezi Parkı olaylarının boyutunu ve süresini vurgulamıştır.

150. Duruşmada Hükümet özellikle, derece mahkemelerinin başvurucunun Gezi Parkı olaylarına işlevsel katkısını doğrulayan beş unsurdan oluşan bir nedensellik zinciri tespit ettiğini ileri sürmüştür. Derece mahkemeleri ilk olarak başvurucunun, kendi kurum ve kuruluşları bünyesinde diğer sanıklarla yapılan toplantıları koordine ederek operasyonel bir çerçeve sağladığını kaydetmiştir. İkinci olarak, göstericileri finanse ederek ve güvenlik güçleriyle çatışmaların sürdürülmesi için malzeme temin ederek başvurucunun finansman ve lojistik destek sağladığını tespit etmiştir. Üçüncü olarak, olayları barışçıl gösteriler olarak sunmak ve kolluk personeline yönelik ekipmanlara uluslararası ambargo uygulanmasını sağlamak amacıyla başvurucunun medya ve diplomasi eylemlerini koordine ettiğine hükmetmiştir. Dördüncü olarak, telefon dinleme kayıtlarının başvurucuya kilit kararlar hakkında düzenli olarak danışıldığını gösterdiğini kaydetmiş ve sürekli bir stratejik liderlik yürüttüğü sonucuna varmıştır. Son olarak, şiddet yanlısı grupların kullanılmasının Hükümetin işlevsel kapasitesi üzerinde baskı oluşturmaya katkıda bulunduğunu belirterek zorlayıcı bir bağın varlığını tespit etmiştir.

151. Hükümet, derece mahkemelerinin esas olarak dinlenen iletişimlere dayanan bir dizi somut delile dayandığını eklemiştir. Hükümetin iddiasına göre, şiddet olaylarının ilk günü olan 30 Mayıs 2013 tarihinden itibaren başvurucu, banka hesaplarının açılması ve göstericilere malzeme temini gibi lojistik koordinasyon faaliyetlerine dâhil olmuştur. Şiddetin yoğunlaştığı sonraki günlerde başvurucu, malzeme ve kaynakların (masalar, yiyecekler, ekipmanlar) teminini organize etmiş ve gaz maskelerinin satın alınmasına yardımcı olmuştur. Dahası başvurucu, derece mahkemelerinin Devletin kamu düzenini sağlama kapasitesini zayıflatma girişimi olarak yorumladığı bir yaklaşımla, göz yaşartıcı gaza uluslararası ambargo uygulanmasını çeşitli vesilelerle tartışmıştır. Derece mahkemeleri ayrıca, olayların en yoğun olduğu dönemde ileri sürülen bu meseleyi çözmek için bir referandum yapılması önerisine başvurucunun karşı çıktığını ve özellikle forumlar kurarak ve koordinasyon toplantıları yaparak hareketin uzatılması ve genişletilmesine yönelik faaliyetlerde yer aldığını kaydetmiştir. Söz konusu platformlar içinde belirleyici bir etki kullandığı ve buralarda alınan kararların başvurucunun inisiyatifiyle veya kendisine danışıldıktan sonra gerçekleştiği sonucuna varmışlardır.

152. Son olarak Hükümet; derece mahkemelerinin olayları kabul edilebilir bir şekilde değerlendirdiğini, Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinin gereklerine uygun kriterleri uyguladığını ve kendilerine tanınan takdir yetkisini aşmaksızın başvurucunun hakları ile kamu düzenini ve ulusal güvenliği koruma ihtiyacı arasında adil bir denge kurduğunu ileri sürmüştür. Ulusal mahkemeleri bir karar yerine diğerini almaya sevk eden vakıalara ilişkin olarak Mahkeme’nin kendi değerlendirmesini yapmasının Mahkeme’nin görevi olmadığını savunmuştur. Aksi yönde hareket etmenin Mahkeme’yi dördüncü derece mahkemesine dönüştürmek ve rolünün doğasında bulunan sınırları aşmak anlamına geleceğini değerlendirmiştir. Sonuç olarak Hükümet, Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinin ihlal edilmediği kanaatine varmış ve Mahkeme’yi başvurucunun şikâyetlerini reddetmeye davet etmiştir.

2. Müdahil Üçüncü Taraflar

(a) İnsan Hakları Komiseri

153. Komiser, eldeki davanın Türkiye’de muhalif sesler — insan hakları savunucuları, sivil toplum kuruluşları, avukatlar, gazeteciler ve muhalif siyasetçiler — üzerindeki süregelen baskının daha geniş bir bağlamının parçası olduğunu, bu kaygıların Avrupa Konseyi’nin ve Birleşmiş Milletler’in çeşitli organları tarafından da daha önce kaydedildiğini değerlendirmiştir. Yukarıda anılan Kavala kararında Mahkeme’nin insan hakları savunucularının ve STK’ların rolü hakkında hüküm kurduğunu hatırlatmış ve gerekli genel tedbirlerin uygulanmamasının gözlemlenen sorunların devam etmesine katkıda bulunduğunu değerlendirmiştir. Komiser, Aralık 2025’te Türkiye’ye yaptığı ziyaretin sonunda; ifade ve toplanma özgürlüklerine yönelik süregelen ve orantısız kısıtlamalar, gazetecilerin ve avukatların engellenmesi ile sivil toplum aktörleri üzerindeki cezai ve idari baskılar hakkında bilgilendirildiğini ifade etmiştir. Davayı ayrıca, ceza hukukuna ve terörle mücadele mevzuatına geniş çaplı başvurulmasıyla nitelenen daha geniş bir bağlama oturtmuştur. Bu bağlamda, Ceza Kanunu’nun 217, 299 ve 301. maddeleri ile belirli terörle mücadele hükümlerinin kullanımına ilişkin endişelerini yinelemiş; Ceza Kanunu’nun 125, 216, 220, 312 ve 314. maddelerinin de çok geniş yorumlandığına dikkat çekmiştir. Venedik Komisyonu’nun görüşlerine ve Bakanlar Komitesi’nin denetimine atıfta bulunarak, bu hükümlerin bazılarının açıklık ve öngörülebilirlikten yoksun olduğunu ve Sözleşme ile korunan davranışlar da dâhil olmak üzere orantısız cezalara yol açabilecek nitelikteki geniş uygulamasını vurgulamıştır. Komiser, uygulamada ulusal mahkemelerin iddia edilen suçlar ile şiddet veya şiddete teşvik arasında her zaman somut bir bağ kurmadığını; bunun da genel tedbirler yoluyla giderilmemiş yapısal eksikliklere işaret ettiğini belirtmiştir.

(b) Müdahil Sivil Toplum Kuruluşları

154. Clooney Adalet Vakfı (Clooney Foundation for Justice), Amsterdam Üniversitesi Adil Yargılanma Kliniği (Fair Trials Clinic at the University of Amsterdam), TrialWatch ve Profesör Göran ortak mütalaalarında; Ceza Kanunu’nun 312. maddesinin, özellikle “hükümeti görevlerini yapmaktan engellemek” ifadesinin kapsamı ve manevi unsurun tanımı bakımından açıklık ve öngörülebilirlikten yoksun olduğunu, bu belirsizliklerin “hükümeti devirmeye teşebbüs” (subversion) ve “halkı isyana teşvik” (sedition) suçlarına ilişkin belirsizliklerle karşılaştırılabilir nitelikte olduğunu ileri sürmüşlerdir. İfade Özgürlüğü Derneği, bu hükmün kanunsuz suç olmaz (nullum crimen sine lege) ilkesine aykırı olarak, somut bir nedensellik bağı veya şiddet kullanmaya yönelik özel bir kast bulunmaksızın genişletici ve öngörülemez bir şekilde uygulandığını belirtmiştir. Türkiye Barolar Birliği de aynı eleştirileri dile getirmiş ve korunan hukuki değere fiili bir müdahale olmaksızın hiçbir suçun işlenmiş sayılamayacağını; hazırlık hareketleri veya salt “psikolojik cebir” hariç tutulmak üzere, yalnızca gerçek bir tehlike yaratmaya elverişli somut eylemlerin maddi unsuru oluşturabileceğini ve suçun özel kast gerektirdiğini, aksi takdirde cezai sorumluluğun ileri sürülemeyeceğini vurgulamıştır.

3. Mahkemenin Değerlendirmesi

(a) Bir Müdahalenin Mevcut Olup Olmadığı

155. Mahkeme öncelikle, şikâyet konusu tedbirlerin başvurucunun ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma haklarını kullanmasına yönelik bir müdahale teşkil edip etmediğini belirlemelidir. Bu soruyu yanıtlamak için tedbirlerin kapsamı, davanın olguları bağlamına oturtularak belirlenmelidir. Somut davanın koşulları ve ileri sürülen iddiaların niteliği göz önüne alındığında Mahkeme, bu meselenin delillerin değerlendirilmesine ilişkin içtihadından doğan genel ilkeler ışığında incelenmesi gerektiğini değerlendirmektedir (bkz. Baka/Macaristan [BD], Başvuru No: 20261/12, § 143, 23 Haziran 2016). Mahkeme bunu yaparken davanın olgularını ve olaylar zincirini “bütünlüğü içinde” inceleyecektir (aynı kararda, § 144).

156. Mahkeme ilk olarak; Ağır Ceza Mahkemesi’nin başvurucunun suçlandığı ve mahkûm edildiği fiillerin bir bütün olarak bir ayaklanma teşebbüsü bağlamında stratejik bir rolü yansıttığına hükmetmiş olmasına rağmen (bkz. yukarıdaki 48. paragraf), bu fiillerin esasen kamusal tartışmaya katılım, sivil toplum girişimlerinin koordinasyonu ve desteklenmesi, toplantıların lojistik kolaylaştırıcılığı, genel menfaati ilgilendiren bilgilerin yayılması ile Gezi Parkı olaylarına ilişkin farkındalık yaratma ve hak savunuculuğu faaliyetlerinden ibaret olduğunu gözlemlemektedir (bkz. yukarıdaki 23-25, 35 ve 48-57. paragraflar). Bu faaliyetler nitelikleri gereği, Sözleşme’nin 10. ve 11. maddeleriyle güvence altına alınan ifade ve barışçıl toplanma özgürlüklerinin kullanımı kapsamına girmektedir.

157. İlgili uluslararası belgeler ve Mahkeme’nin yerleşik içtihadı uyarınca (bkz. yukarıda anılan Kavala, § 76; ve Taner Kılıç (No. 2), § 145), Mahkeme insan hakları savunucularının ve sivil toplum kuruluşlarının demokratik bir toplumdaki rolünün, özellikle kamuoyunu bilgilendirmeye ve kamu otoritelerinin eylemlerini denetlemeye katkıda bulunduklarında taşıdığı özel önemi vurgulamaktadır. Mahkeme, kamu yararını ilgilendiren konularda faaliyette bulunan bir sivil toplum kuruluşunun basınınkine benzer önemde bir “kamusal gözlemci” (public watchdog) rolü oynadığını (bkz. Animal Defenders International/Birleşik Krallık [BD], Başvuru No: 48876/08, § 103, AİHM 2013 (özetler); ve Magyar Helsinki Bizottság/Macaristan [BD], Başvuru No: 18030/11, § 166, 8 Kasım 2016) ve bu nedenle benzer bir korumayı hak ettiğini kabul etmiştir. Buradan hareketle, gazeteciler aleyhine yürütülen ceza yargılamalarına uygulanan ilkeler, özellikle faaliyetlerinin yürütülmesiyle doğrudan bağlantılı eylemleri ilgilendirdiği ölçüde, insan hakları savunucuları aleyhine yürütülen yargılamalara da kıyasen (mutatis mutandis) uygulanabilir (bkz. yukarıda anılan Taner Kılıç (No. 2), § 147).

158. Mahkeme ayrıca, Hükümetin başvurucunun Gezi Parkı gösterilerinin örgütlenmesinde, yönetiminde ve finansmanında merkezi bir rol oynadığı ve bu rolün şiddet eylemleriyle sonuçlandığı yönündeki argümanının, tek başına başvurucuyu Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinin korumasından mahrum bırakamayacağını kaydetmektedir. Mahkeme’nin Sözleşme’nin 11. maddesi kapsamındaki yerleşik içtihadından açıkça anlaşıldığı üzere; söz konusu birey kendi niyetleri veya davranışları bakımından barışçıl kaldığı sürece, gösteri sırasında başkaları tarafından işlenen münferit şiddet eylemleri veya cezalandırılabilir diğer fiiller sebebiyle bir birey barışçıl toplanma özgürlüğü hakkından yararlanmaktan mahrum bırakılamaz (bkz. diğer atıflarla birlikte, Kudrevičius ve Diğerleri/Litvanya [BD], Başvuru No: 37553/05, § 94, AİHM 2015).

159. Başvurucu tarafından işlendiği iddia edilen fiillerin niteliği ve özellikleri göz önüne alındığında Mahkeme, itiraz konusu tedbirlerin başvurucunun ifade özgürlüğü veya barışçıl toplanma özgürlüğü haklarına hiçbir şekilde müdahale etmediği yönündeki Hükümet argümanına katılamaz. Mahkeme; başvurucu aleyhine açılan ceza davasının, bu bağlamdaki tutukluluğunun ve mahkûmiyetinin, bir insan hakları savunucusu olarak yürüttüğü faaliyetlerle veya Gezi Parkı olaylarına dahiliyetiyle doğrudan bağlantılı eylemlere dayandığı ölçüde, ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma özgürlüğü haklarının kullanımına müdahale teşkil ettiği kanaatindedir.

(b) Müdahalenin Haklı Olup Olmadığı

160. Bu tür bir müdahale, Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinin ikinci fıkralarında yer alan koşulları karşılamadığı sürece anılan maddeleri ihlal edecektir. Dolayısıyla müdahalenin “yasayla öngörülmüş” olup olmadığı, bu fıkralarda belirtilen meşru amaçlardan birini veya birkaçını izleyip izlemediği ve bu amaçlara ulaşmak için “demokratik bir toplumda gerekli” olup olmadığının belirlenmesi gerekmektedir.

(i) İlgili İlkelerin Somut Olayda Uygulanması

161. Sözleşme’nin 10. ve 11. maddeleri kapsamında, bir müdahalenin “yasayla öngörülmüş” olup olmadığına ilişkin genel ilkeler — Mahkeme’nin atıfta bulunduğu üzere — Danileţ/Romanya ([BD], Başvuru No: 16915/21, §§ 119-124, 15 Aralık 2025) kararında ortaya konmuştur. Bu ilkeler, Sözleşme’nin 11. maddesi kapsamındaki bir müdahalenin hukuka uygunluğuna ilişkin ilkelerle benzerdir (bkz. yukarıda anılan Kudrevičius ve Diğerleri, §§ 108-110).

162. Somut olayda Hükümet, iddia edilen müdahalenin kanunla, özellikle Yargıtay tarafından yorumlandığı şekliyle Ceza Kanunu’nun 312. maddesiyle öngörüldüğünü iddia etmiştir. Başvurucu, müdahalenin iç hukukta yasal bir dayanağı bulunduğuna itiraz etmemekle birlikte; bu hükmün kendi davasındaki yorumunun ve uygulamasının Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinin ikinci fıkralarında düzenlenen kanunilik şartını karşılamadığını değerlendirmiştir. Dolayısıyla somut olayda söz konusu olan, ilgili yasanın “niteliği”, bilhassa sonuçları bakımından öngörülebilir olup olmadığı (bkz. yukarıda anılan Kudrevičius ve Diğerleri, § 108) ve Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinin ikinci fıkraları kapsamındaki hukuk devleti kriterine uyup uymadığıdır.

163. Bu bağlamda Mahkeme, Ceza Kanunu’nun 312. maddesinin özel bir suç türü getirdiğini ve bu hükmün “Cebir ve şiddet kullanarak Türkiye Cumhuriyeti Hükûmetini ortadan kaldırmaya veya görevlerini yapmasını kısmen veya tamamen engellemeye teşebbüs eden kimseye ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verilir” şeklinde olduğunu kaydeder (bkz. yukarıdaki 83. paragraf). Başvurucuyu mahkûm eden karardan (bkz. yukarıdaki 48-58. paragraflar), Ağır Ceza Mahkemesi’nin başvurucuyu bizzat şiddet eylemleri gerçekleştirmekle veya maddi zarara yol açmakla suçlamadığı açıktır. Ağır Ceza Mahkemesi, başvurucunun Gezi Parkı olayları sırasında meydana gelen şiddet olaylarına doğrudan katılıp katılmadığını veya bu tür bir şiddet çağrısında bulunup bulunmadığını da tespit etmeye çalışmamıştır. Buna rağmen, başvurucunun olayların planlanmasında, koordinasyonunda veya yönetiminde stratejik bir rol oynadığını (bkz. yukarıdaki 48. paragraf) ve toplu eylem bağlamında sorumluluğun olayların gelişiminde belirleyici bir etkiye sahip olan veya bunlara esaslı bir katkı sağlayan herkese uzanabileceğini belirterek başvurucunun cezai olarak sorumlu olduğuna hükmetmiştir. Bu temelde şiddet ve sonuçları, başvurucuya desteklediği ve örgütlediği iddia edilen bir hareketin öngörülebilir sonuçları olarak yüklenmiştir.

164. Böylece başvurucu; iddialarla doğrudan veya kasti bir bağ kurulmaksızın, üçüncü kişiler tarafından işlenen şiddet eylemlerinin kümülatif olarak isnat edilmesine dayanan dolaylı bir akıl yürütme sonucunda cezai olarak sorumlu tutulmuştur. Ağır Ceza Mahkemesi böylece, kişisel olarak isnat edilebilir fiillerin incelenmesi yerine başvurucunun davranışlarının genel bir değerlendirmesini ikame etmiş; tek başlarına cezalandırılabilir nitelikte olmayan ve Sözleşme haklarının kullanımı kapsamında kalan unsurların bileşiminin — sivil toplum faaliyetleri, lobi faaliyetleri, uluslararası temaslar veya barışçıl gösterilere örgütsel ve mali destek gibi — Ceza Kanunu’nun 312. maddesinde düzenlenen suçun maddi unsurunu oluşturmak için yeterli olduğunu kabul etmiştir. Dahası, Ağır Ceza Mahkemesi’nin gerekçesini desteklemek için dayandığı içtihat münhasıran askeri veya silahlı bağlamlara ilişkin olup, bir sivilin durumu veya Sözleşme’nin 11. maddesi kapsamına giren gösteriler açısından ilgisizdir ve söz konusu hükmün öngörülebilir bir şekilde yorumlandığı iddiasını haklı kılmak için kullanılamaz (bkz. yukarıdaki 56. paragraf). Böyle bir yaklaşım, korunan özgürlüklerin kullanımını son derece ağır bir suç oluşturan fiillerle eşitlemek anlamına gelmekte olup, ceza hukukunun öngörülebilirliği ve hukuk devleti ilkesine bağlılık konusunda ciddi sorunlar doğurmaktadır.

165. Mahkeme’nin yerleşik içtihadına göre 11. madde barışçıl toplantıları korur ve yalnızca örgütleyicilerin veya katılımcıların şiddet içeren amaçlar gütmesi, şiddeti teşvik etmesi veya demokratik bir toplumun temellerini reddetmesi halinde uygulanmaktan çıkar; gerilimin, münferit şiddet olaylarının veya taşkınlıkların varlığı tek başına bir gösteriyi barışçıl niteliğinden mahrum bırakmaya yetmez (bkz. yukarıda anılan Kudrevičius ve Diğerleri, §§ 92-98). Gösteride şiddet kastı taşıyan üçüncü kişilerin bulunması veya gösteriyi örgütleyenlerin kontrolü dışında kargaşa riskinin mevcut olması, kendi başına o gösteriyi 11. maddenin 1. fıkrası kapsamı dışına çıkaramaz ve bu gösteriye getirilecek her türlü kısıtlamanın bu hükmün 2. fıkrasındaki şartlara uygun olması gerekir (aynı kararda, § 94; ayrıca bkz. Frumkin/Rusya, Başvuru No: 74568/12, § 99, 5 Ocak 2016). Aynı şekilde, şiddet eylemlerine doğrudan katılım, teşvik veya göz yumma bulunmadığı takdirde örgütleyicilerin cezai sorumluluğu doğmaz (bkz. yukarıda anılan Selahattin Demirtaş (No. 4), § 236). Şiddet olayları meydana geldiğinde, etkinliğin barışçıl şekilde yürütülmesini sağlamak için makul tüm tedbirleri almak yetkililerin görevidir ve barışçıl katılımcıları hedef alan her türlü tedbir, barışçıl toplanma hakkının kullanımı üzerinde aşırı bir caydırıcı etki yaratılmasını önlemek amacıyla özellikle sıkı bir denetim gerektirir (bkz. yukarıda anılan Frumkin, §§ 100-142).

166. Somut davadaki durum açıkça böyle olmamıştır. Anayasa Mahkemesi’ne göre Gezi Parkı olaylarının Anayasa ile güvence altına alınan hakların kullanımıyla ilişkili olarak değerlendirilmesi gerekmesine rağmen (bkz. yukarıdaki 94. paragraf), yetkililer yaklaşık dört yıl sonra başvurucu aleyhine ceza davası açarak kendisini Ceza Kanunu’nun 312. maddesi anlamında Hükümetin işlevini cebir ve şiddet kullanarak engellemeye teşebbüs etmekle suçlamış; ancak meydana gelen şiddet eylemleri ile başvurucuya bizzat isnat edilen fiiller arasında bir nedensellik bağının varlığını ortaya koymamış, hatta bunu ortaya koymaya dahi teşebbüs etmemiştir.

167. Mahkeme, daha önce de benzer bir durumu incelemek durumunda kaldığını hatırlatır. Nitekim yukarıda anılan Selahattin Demirtaş (No. 2) davasında, esas olarak siyasi açıklamalarına ve muhalif bir siyasi parti içindeki faaliyetlerine dayanılarak Ceza Kanunu’nun 314. maddesi (bkz. yukarıdaki 83. paragraf) uyarınca cezalandırılabilen ağır suçlardan şüphelenilen bir başvurucunun tutukluluğuna ilişkin olarak, bu tür bir tutuklamayı haklı kılabilecek fiiller yelpazesinin aşırı geniş olduğunu değerlendirmiştir. Mahkeme, anılan maddenin içeriğinin yerel mahkemelerce yapılan yorumuyla birleştiğinde ulusal makamların keyfi müdahalelerine karşı yeterli koruma sağlamadığına hükmetmiştir. Mahkeme özellikle, ceza hukuku hükmünün böylesine geniş bir yorumunun, bu yönde somut hiçbir delil bulunmaksızın ifade özgürlüğü hakkının kullanımını silahlı terör örgütüne üye olmak, örgüt kurmak veya yönetmekle eşitlemeyi içerdiği durumlarda haklı gösterilemeyeceğini değerlendirmiştir (bkz. yukarıda anılan Selahattin Demirtaş (No. 2), §§ 277-280; ayrıca bkz. Selahattin Demirtaş (No. 4), § 253). Bu değerlendirmeler, kıyasen (mutatis mutandis), somut olay için de geçerlidir.

168. Dahası Mahkeme; başvurucunun Gezi Parkı gösterilerini desteklemek için sivil toplum aktörleriyle temasları, Avrupa Konseyi organları da dâhil olmak üzere uluslararası aktörlerle görüşmeleri, araştırma çalışmaları, toplantılar düzenlemesi ve uluslararası kuruluşlar ile STK’larla temasları, göz yaşartıcı gaz kullanımı ve bunun Türkiye’ye ihracatı konusundaki eleştirel görüşlerini açıklaması, Gezi Parkı olayları sırasındaki insan hakları ihlali iddialarını belgelemesi, kültür merkezlerindeki tartışma toplantıları ve akademisyenler, gazeteciler ve demokratik aktörlerle temasları gibi faaliyetlerin kendi başlarına bir ceza davasına nasıl temel oluşturabileceğini anlamakta yetersiz kalmaktadır. Bu tür faaliyetler, genel menfaati ilgilendiren konularda bilgi ve fikirlerin dolaşımını ve kamu makamlarının eylemlerinin eleştirel bir değerlendirmesini teşvik etmesi ve uluslararası düzey de dâhil olmak üzere kamusal tartışmaya katkıda bulunması bakımından, Sözleşme’nin 10. maddesiyle korunan ifade özgürlüğünün olağan kullanımının bir parçasıdır. Bunlar aynı zamanda, özellikle temel hak ihlali iddialarına dikkat çektiklerinde demokratik bir toplumdaki önemini Mahkeme’nin tutarlı bir şekilde vurguladığı insan hakları savunucularının ve sivil toplum aktörlerinin meşru rolünün bir parçasıdır (bkz. yukarıda anılan Magyar Helsinki Bizottság, §§ 166-167). Bu bağlamda Mahkeme, ifade özgürlüğünün yalnızca ifade edilen fikirlerin özünü değil, aynı zamanda bunların aktarılma biçimini (bkz. Magyar Kétfarkú Kutya Párt/Macaristan [BD], Başvuru No: 201/17, § 87, 20 Ocak 2020) ve bu hakkın etkili kullanımı için gerekli etkileşimleri, fikir alışverişlerini ve iş birliği biçimlerini de koruduğunu yineler. Bu nedenle, bu tür faaliyetleri suç teşkil eden davranışlarla bir tutmak, bu özgürlüğün özünü zedelemeden ve demokratik bir toplumun ayırt edici nitelikleri olan çoğulculuk, hoşgörü ve açık fikirlilik ilkeleriyle bağdaşmayan caydırıcı bir etki yaratmadan Sözleşme’nin 10. maddesinin gerekleriyle bağdaştırılamaz.

169. Yerel mahkemelerin Ceza Kanunu’nun 312. maddesini yorumlama biçimi, hukuka uygun sivil toplum faaliyetlerini son derece ağır bir suçun maddi unsuru ile eşitleyerek, başvurucunun doğrudan bir katılımı, azmettirmesi veya göz yumması bulunmaksızın, üçüncü kişiler tarafından işlenen şiddet eylemleri için cezai sorumluluğun dolaylı olarak isnat edilmesine yol açmıştır. Başvurucunun bir toplumsal hareket içindeki varsayılan etkisine veya yapısal rolüne dayanan, şiddetin kökenlerini veya faillerin bireysel sorumluluğunu incelemeyen böyle bir yaklaşım, sivil toplum aktörlerine açıkça orantısız bir cezai yük yükleme sonucunu doğurmakta ve Sözleşme ile güvence altına alınan özgürlüklere kabul edilemez bir müdahale teşkil etmektedir.

170. Dahası, böyle bir yorumun Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinde düzenlenen özgürlüklerin kullanımı üzerinde özellikle ağır bir caydırıcı etki yaratması kaçınılmazdır. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile cezalandırılan bir suçtan kovuşturulma ihtimali, yalnızca insan hakları savunucularını ve sivil toplum aktörlerini değil, aynı zamanda sıradan vatandaşları da barışçıl gösterilere katılmaktan, bunları örgütlemekten veya bunlara lojistik, mali ya da fikri destek sağlamaktan caydıracak niteliktedir (bkz. mutatis mutandis, yukarıda anılan Frumkin, § 141). Ülke çapındaki protesto hareketlerine uygulandığında bu tür bir yorum, toplanmaların kenarında münferit şiddet olayları meydana geldiğinde ceza hukukunun geçmişe etkili (ex post facto) olarak yeniden nitelendirilmesi riskini doğurmakta; böylece ifade ve barışçıl toplanma özgürlüklerinin kullanımını mutlak bir kamu düzenini sağlama yükümlülüğüne tabi kılmaktadır ki bu durum Mahkeme’nin yerleşik içtihadıyla bağdaşmamakta ve Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerini pratik etkisinden yoksun bırakacak nitelik taşımaktadır.

171. Mahkeme yukarıdaki değerlendirmeler ışığında, Ceza Kanunu’nun 312. maddesinin Gezi Parkı olayları sırasında başvurucu tarafından işlendiği iddia edilen fiiller bakımından somut olayda yorumlanma biçiminin söz konusu hükmün kapsamını öngörülemez bir şekilde genişlettiğini, keyfi müdahalelere karşı gerekli asgari korumayı sağlamadığını ve bu nedenle Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinin ikinci fıkraları anlamında “yasayla öngörülmüş” olarak kabul edilemeyeceğini tespit etmektedir.

(ii) Sonuç

172. Mahkeme yukarıdaki mülahazalar ışığında, Sözleşme’nin 10. ve 11. maddelerinin ihlal edildiği sonucuna varmaktadır.

173. Dolayısıyla, müdahalenin 10. ve 11. maddelerin ikinci fıkralarında sayılan meşru amaçlardan birini veya birkaçını izleyip izlemediğini ya da “demokratik bir toplumda gerekli” olup olmadığını incelemeye gerek bulunmamaktadır. Mahkeme; Sözleşme’nin 10. ve 11. maddeleriyle birlikte ele alınan 18. maddesi uyarınca, itiraz konusu tedbirlerin Sözleşme’nin izlediği meşru amaçlarla ilgisi olmayan gizli/art niyetli bir amaç güdüp gütmediğini somut olayda belirlemesi gerektiğini vurgular. Bu amaçla yalnızca bir yetki saptırmasının bulunup bulunmadığını değil, aynı zamanda benimsenen tedbirlerin niteliğini, ciddiyetini ve güvence altına alınan hakların kullanımı üzerindeki pratik sonuçlarını da değerlendirmesi gerekecektir. Mahkeme bu hususa aşağıda yeniden dönecektir (bkz. paragraflar 265-279).

III. Sözleşme’nin 6. Maddesinin İhlal Edildiği İddiası

174. Başvuran, Sözleşme’nin 6 §§ 1 ve 3 (d) maddelerine dayanarak, aleyhindeki ceza yargılamasının adil olmadığını iddia etmiştir. Özellikle, Mahkeme kararlarındaki tespit ve sonuçların derece mahkemeleri tarafından dikkate alınmadığını, bu mahkemelerin kararlarını yeterince gerekçelendirmediğini ve kendisini kusurlu ve açıkça hatalı değerlendirilen delillere dayanarak mahkûm ettiğini ileri sürmüştür. Ayrıca, derece mahkemelerinin savunmanın delillerin kabulüne ve yargılamanın yürütülmesine ilişkin itiraz ve taleplerini usulünce incelememesi nedeniyle silahların eşitliği ilkesine riayet edilmediğini iddia etmiştir. Başvuran bunun yanı sıra bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından yargılanmadığını öne sürmüştür. Son olarak, bir bütün olarak ele alındığında yargılama süresinin makul olmadığını savunmuştur.

Sözleşme’nin 6 §§ 1 ve 3 (d) maddesinin ilgili kısımları şöyledir:

“1. Herkes medeni hak ve yükümlülükleri ile ilgili uyuşmazlıklar ya da cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamaların esası konusunda karar verecek olan, yasayla kurulmuş, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının makul bir süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesini isteme hakkına sahiptir…

3. Bir suç ile itham edilen herkes aşağıdaki asgari haklara sahiptir: (…)

(d) İddia tanıklarını sorguya çekmek veya çektirmek, savunma tanıklarının da iddia tanıklarıyla aynı koşullar altında çağrılmasının ve dinlenmesinin sağlanmasını istemek; …”

A. Kabul Edilebilirlik

1. “Bağımsız ve tarafsız mahkeme”

175. Hükümet, Mahkeme tarafından yukarıda incelenmiş olan şikâyetlerin erken yapıldığı gerekçesiyle iç hukuk yollarının tüketilmediği yönündeki itirazına paralel olarak (bkz. yukarıdaki 129. paragraf), başvuranın bir hâkimin çekinmesi (reddi hâkim) talebinin reddedilmesine ilişkin şikâyeti bakımından da iç hukuk yollarının tüketilmediği itirazında bulunmuştur. Hükümet, 25 Nisan 2022 tarihli duruşmada 13. Ağır Ceza Mahkemesinin, söz konusu hâkimin reddi talebini yargılamayı uzatma amacı taşıdığı gerekçesiyle reddettiğini ve başvuranın bu karara karşı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 31 § 3 maddesinde öngörülen itiraz kanun yolunu kullanmadığını belirtmiştir. Hükümet, Mahkemenin Bahaettin Uzan / Türkiye (No. 30836/07, 24 Kasım 2020) kararında da tespit ettiği üzere, bu itiraz yolunun etkili bir hukuk yolu olduğunu, başvuranın bu yolu kullandığını göstermediğini ve bundan neden muaf tutulması gerektiğini açıklamadığını savunmuştur. Hükümet, söz konusu mahkemenin bağımsız veya tarafsız olmadığına dair şikâyetin iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez ilan edilmesi gerektiği sonucuna varmıştır.

176. Başvuran, somut olayda söz konusu hâkimin çekinmesini talep ettiğini ve bu talebinin mahkûm edildiği duruşmada reddedilmesinin ardından bu şikâyetini hem istinaf hem de Yargıtay nezdinde ileri sürdüğünü belirterek, davasının yukarıda anılan Bahaettin Uzan davasından açıkça farklı olduğunu ileri sürmüştür. Başvuran, bu suretle mevcut olağan kanun yollarını tükettiğini ve Hükümetin, davanın koşulları altında Ceza Muhakemesi Kanunu’na dayalı ek bir itirazın nasıl etkili bir hukuk yolu teşkil edeceğini ortaya koyamadığını savunmuştur.

177. Mahkeme, başvuranın “bağımsız ve tarafsız mahkeme” hakkına ilişkin şikâyetinin iki boyuttan oluştuğunu kaydetmektedir. Birincisi, 13. Ağır Ceza Mahkemesi üyelerinden birinin sübjektif açıdan bağımsızlık ve tarafsızlıktan yoksun olduğu iddiasına ilişkindir. İkincisi ise 18 Şubat 2020 tarihli beraat kararının ardından Hâkimler ve Savcılar Kurulunun, özellikle bu karara ilişkin disiplin soruşturması açmak suretiyle gerçekleştirdiği ve başvuranın söz konusu mahkemenin yapısal veya objektif bağımsızlığını ve tarafsızlığını zedeleyebileceğini düşündüğü müdahalesine ilişkindir. Mahkeme, Hükümetin itirazının yalnızca şikâyetin birinci boyutuna ilişkin olduğuna dikkat çekmektedir.

178. Bu bağlamda, başvuranın ilk derece mahkemesi, istinaf mahkemesi ve Yargıtay nezdindeki yargılamalar sırasında hâkim M.B.’nin çekinmesini talep ettiği hususunda taraflar arasında bir ihtilaf bulunmamaktadır (bkz. yukarıdaki 46, 58 ve 64. paragraflar). Bu kanun yollarının bu açıdan etkili olduğu tartışmasızdır. Mahkeme ayrıca, başvuranın bu şikâyeti Anayasa Mahkemesine yaptığı ikinci bireysel başvuru kapsamında da dile getirdiğini kaydetmektedir (bkz. yukarıdaki 72. paragraf). Mahkeme, başvuranın şikâyetini dile getirmek amacıyla mevcut ve etkili hukuk yollarından birini kullandığı ve bu nedenle Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 31 § 3 maddesinde öngörülen itiraz yoluna başvurmak zorunda olmadığı sonucuna varmaktadır (bkz. Nicolae Virgiliu Tănase / Romanya [BD], No. 41720/13, § 177, 25 Haziran 2019).

179. Yukarıda belirtilenlerin ışığında Mahkeme, başvuranın bağımsız ve tarafsız bir mahkemede yargılanma hakkına ilişkin şikâyetinin Sözleşme’nin 35 § 3 (a) maddesi anlamında açıkça dayanaktan yoksun olmadığını ve başka herhangi bir gerekçeyle de kabul edilemez nitelikte bulunmadığını kaydeder. Bu nedenle, söz konusu şikâyet kabul edilebilir ilan edilmelidir.

2. Yargılama süresi

180. Hükümet, 6384 sayılı Kanun’u değiştiren 7499 sayılı Kanun’un 12 Mart 2024 tarihinde yürürlüğe girmesinden bu yana, yargılama sürelerinin uzunluğuna ilişkin şikâyetler bakımından etkili bir iç hukuk yolunun ihdas edildiğini ve Anayasa Mahkemesi veya Mahkeme önünde derdest olan başvurular da dâhil olmak üzere doğrudan Tazminat Komisyonuna başvuru imkânı tanıyan bu yolun Mahkeme tarafından Cebeci ve Aslantekin / Türkiye ([Komite] (k.k.), No. 2386/24 ve 2596/24, 18 Haziran 2024) kararında etkili olarak tanındığını ileri sürmüştür. Hükümet, başvuranın Tazminat Komisyonuna başvurması gerektiğini ve bunu yapmadığı için iç hukuk yollarını tüketmediği sonucuna varmıştır. Başvuran bu iddiaya itiraz etmiştir.

181. Mahkeme, iç hukuk yollarının tüketilmesi kuralının istisnai olarak başvurunun yapılmasından sonraki gelişmeler ışığında değerlendirilebileceğini; bununla birlikte, makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddiasına yönelik olarak tazminat yolunun ilke olarak uygun bir çözüm aracı olduğunu yineler (söz konusu başvuru yoluna ilişkin daha fazla bilgi için bkz. yukarıda anılan Cebeci ve Aslantekin kararı, §§ 16-22). 6384 sayılı Kanun’da yapılan değişikliklerin ardından, derdest başvurular da dâhil olmak üzere, yargılama süresinin uzunluğuna ilişkin şikâyetler için Tazminat Komisyonuna doğrudan başvuru artık mümkündür ve makul bir telafi olanağı sunmaktadır. Bundan hareketle, başvuranın bu yola başvurması gerektiği ve yargılama süresine ilişkin şikâyetinin Sözleşme’nin 35 §§ 1 ve 4 maddeleri uyarınca iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddedilmesi gerektiği sonucuna varılmaktadır.

3. Şikâyetlerin geri kalan kısmı

182. Derece mahkemelerinin kararlarındaki gerekçelerin yetersiz olduğu iddiası, başvuranın kusurlu veya açıkça hatalı değerlendirilen delillere dayanılarak mahkûm edilmesi ve savunmanın delillerin kabulüne ve yargılamanın yürütülmesine ilişkin itiraz ve taleplerinin usulünce incelenmemesi nedeniyle başvuranın silahların eşitliği hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkin olarak Mahkeme, bu şikâyetlerin Sözleşme’nin 35 § 3 (a) maddesi anlamında açıkça dayanaktan yoksun olmadığını ve başka herhangi bir gerekçeyle de kabul edilemez bulunmadığını kaydeder. Bu nedenle, kabul edilebilir ilan edilmelidirler.

B. Esas

1. Tarafların beyanları

(a) Başvuran

183. Başvuran, Mahkemenin 2022 yılında kabul ettiği üzere, İnsan Hakları Komiseri ve Bakanlar Komitesinin de tespit ettiği gibi, Mahkemenin davasına ilişkin önceki kararlarının aynı olaylara ve suçlamalara ilişkin olması sebebiyle belirleyici nitelikte olduğunu; anılan tüm organların birbirini izleyen ceza yargılamalarının aynı olgusal ve cezai çekirdeğe dayandığı sonucuna vardıklarını ileri sürmüştür. Başvuran, durumunun, Mahkemenin ihlal prosedürü bağlamında söz konusu yargılamaların aynı cezai takibat ve olaylara ilişkin olduğunu tespit ettiği İlgar Mammadov / Azerbaycan (No. 2) (No. 919/15, 16 Kasım 2017) davasıyla doğrudan paralellik gösterdiğini savunmuştur.

184. Başvuran ayrıca, derece mahkemelerinin Mahkemenin kararlarından gerekli sonuçları çıkarmadığını, dolayısıyla Sözleşme’nin 46. maddesi kapsamındaki bağlayıcı niteliğe uymadığını ileri sürmüştür. Mahkemenin 2022 yılında teyit ettiği 2019 tarihli kararından doğan derhâl tahliye edilme yükümlülüğüne rağmen tutukluluğunun ve cezai takibatın devam ettiğini, bunun kendi görüşüne göre eski hâle getirme (restitutio in integrum) yükümlülüğünün yerine getirilmesinin sürekli olarak reddedilmesini yansıttığını ve birçok yerel kararın, Sözleşme’nin 5 § 1 maddesiyle bağlantılı olarak 18. maddesinin ihlali de dâhil olmak üzere tespit edilen ihlallere hiçbir atıfta bulunmadığını belirtmiştir.

185. Başvuran ayrıca, ceza yargılamasının Sözleşme’nin 6 § 1 maddesine aykırı olduğunu, zira ulusal mahkemelerin, kendi görüşüne göre sivil topluma katılımıyla bağlantılı meşru faaliyetlerini hiçbir delil veya ikna edici gerekçe olmaksızın suç saydığını; tanık dinletme, delillerin etkili incelenmesi ve telefon dinleme kayıtlarına erişim taleplerini ise haklı bir gerekçe olmaksızın reddederek silahların eşitliği ilkesini ihlal ettiğini ileri sürmüştür.

186. Başvuran ayrıca; yürütme organı üyelerinin kamuoyuna yansıyan açıklamaları, hâkimler üzerindeki kurumsal baskılar, mahkeme heyetlerindeki mükerrer değişiklikler ve biri kamuoyu önünde siyasi konularda aktif olan, iktidar partisiyle yakın bağları bulunan hâkimlerin belirleyici katılımıyla şekillenen bir ortamda, bağımsız ve tarafsız bir mahkemede yargılanma hakkının ihlal edildiğini savunmuştur. Birlikte ele alındığında ve Türkiye’de yargı bağımsızlığına yönelik saldırıların daha geniş bağlamına yerleştirildiğinde bu unsurların, mahkemelerin tarafsızlığı konusunda objektif olarak haklı şüpheler yarattığını belirtmiştir.

187. Son olarak başvuran, beraat kararının bölge adliye mahkemesi tarafından bozulmasının ciddi bir tarafsızlık eksikliğini ortaya koyduğunu ileri sürmüştür. İleri sürülen gerekçelerin –yani kendi davası (Türk Ceza Kanunu’nun 312. maddesi), diğer ayrı yargılamalar (Türk Ceza Kanunu’nun 309 ve 328. maddeleri) ve Çarşı davası olarak bilinen dava arasındaki hukuki veya fiili irtibat iddiasının– rasyonel hiçbir hukuki dayanağının bulunmadığını, özellikle de bu dosyaların daha 2018 yılında savcılık tarafından ayrıldığını ve ne derece mahkemelerinin ne de Mahkemenin kendisine karşı makul bir şüphe tespit etmediğini ileri sürmüştür (bkz. yukarıdaki 38-39. paragraflar). Başvuran ayrıca, 30. Ağır Ceza Mahkemesi Başkanı sıfatıyla davaların birleştirilmesini talep eden ve ardından Başkan Vekili sıfatıyla bu birleştirmeye karar veren aynı hâkimin sürece katılımının, iç hukuk uyarınca bariz bir usul sakatlığı teşkil ettiğini ve Sözleşme’nin 6. maddesiyle güvence altına alınan tarafsızlık ilkesini ihlal ettiğini, zira bir hâkimin aynı olaylara ilişkin yargılamayı iki kez inceleyemeyeceğini savunmuştur. Buna ek olarak, Mahkemenin 10 Aralık 2019 tarihli kararına aykırı biçimde, 30. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından verilen beraat kararına karşı başarılı bir şekilde istinaf yoluna başvuran ve dolayısıyla davada zaten bir tutum sergilemiş olan savcının 13. Ağır Ceza Mahkemesine atanmasının, mahkemenin tarafsızlığını sorgulatan bir unsur olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Birlikte ele alındığında bu unsurlar, mahkemenin tarafsızlığı hususunda objektif olarak haklı şüpheler doğurmuştur.

(b) Hükümet

188. Hükümet, Mahkemenin 2019 ve 2022 tarihli kararlarının yalnızca başvuranın 1 Kasım 2017’den anılan kararların tarihlerine kadar olan tutukluluğunun, tek başına veya Sözleşme’nin 18. maddesiyle bağlantılı olarak 5. maddeye uygunluğu ile ilgili olduğunu ve başvuran aleyhindeki ceza yargılamasının Sözleşme’nin 6. maddesi kapsamında herhangi bir değerlendirmesini içermediğini ileri sürmüştür. Mevcut başvurunun farklı olaylara dayalı yeni şikâyetlerle ilgili olduğunu, zira söz konusu ceza yargılamasının 2019 yılında derdest olduğunu, tutukluluk halinin 18 Şubat 2020’de sona erdiğini ve mahkûmiyetin ancak 28 Eylül 2023’te kesinleştiğini savunmuştur. Hükümetin iddiasına göre, Mahkemenin 5. madde kapsamında makul şüphenin bulunmadığına ilişkin tespitleri, ceza yargılamasının adilliğinin değerlendirilmesine dayanak teşkil edemez; zira bu hükümler farklı amaçlar gütmekte ve farklı standartlara tabi bulunmaktadır.

189. Hükümet ikincillik ilkesine dayanmış ve açık bir keyfiyet bulunmadığı sürece Mahkemenin, olayların tespiti, delillerin değerlendirilmesi veya iç hukukun yorumlanması hususunda derece mahkemelerinin yerine geçemeyeceğine işaret etmiştir. Ceza yargılamasının Sözleşme’nin 6. maddesindeki güvencelere uygun olarak yürütüldüğünü, başvuranın çekişmeli bir yargılamadan yararlandığını, aleyhindeki tüm delillere erişebildiğini, savunmasını hazırlamak için gerekli zaman ve kolaylıklara ve avukatlarının etkili hukuki yardımına sahip olduğunu ileri sürmüştür. Hükümet; delillerin –telefon dinleme kayıtları, fiziki takip tedbirleri, tanık beyanları, teknik veriler, dijital incelemeler, mali raporlar ve seyahat belgeleri– çekişmeli yargılamada incelendiğini, hukuka uygunluklarının başta Yargıtay olmak üzere kapsamlı bir denetime tabi tutulduğunu ve sonradan yapılan hukuki vasıflandırma değişikliğinin bu delillerin geçerliliğini etkilemediğini savunmuştur.

190. Hükümet, Sözleşme’nin 6. maddesi kapsamındaki şikâyetlere daha özel olarak ilişkin olarak, başvuranın iki tanığın dinlenmesinin reddedilmesine sadece karşı çıktığını, ancak bu ret kararının silahların eşitliği ilkesini somut olarak nasıl zedelediğini ortaya koyamadığını, dolayısıyla şikâyetlerin yeterince temellendirilmediğini ileri sürmüştür. Delillerin değerlendirilmesi ve tanıkların dinlenip dinlenmeyeceğinin takdirinin öncelikle ulusal mahkemelerin yetkisinde olduğunu; derece mahkemelerinin bu talepleri ilgili ve yeterli gerekçelerle reddettiğini, talep edilen tanık delilinin delillerin bütünü ışığında belirleyici olmaması nedeniyle bu ret gerekçelerinin istinaf ve temyiz aşamalarında onandığını vurgulamıştır.

191. Son olarak Hükümet, başvuranın hâkimleri anayasal güvencelere sahip, önceden kurulmuş olağan mahkemelerden oluşan, yasayla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından yargılandığını ileri sürmüştür. Belirli hâkimler hakkında açılan disiplin soruşturmasının, davanın yargısal incelemesinden ayrı bir süreç olması nedeniyle mahkemenin bağımsızlığı veya tarafsızlığı üzerinde herhangi bir etkisi olduğunu reddetmiştir. Kararların oy çokluğuyla alındığını, karşı oyların varlığının hâkimlerin vicdani kanaat özgürlüğünün kanıtı olduğunu ve süresinden sonra yapılan reddi hâkim başvurusunun, tarafsızlık karinesini çürütebilecek herhangi bir delille desteklenmediğini belirtmiştir. Dolayısıyla Hükümet, Sözleşme’nin 6 § 1 maddesinin ihlal edilmediğinin tespit edilmesi gerektiği sonucuna varmıştır.

2. Üçüncü taraf müdahilleri

(a) İnsan Hakları Komiseri

192. İnsan Hakları Komiseri, yargının bağımsızlığı ve tarafsızlığına ilişkin olarak, 2017 yılındakiler de dâhil olmak üzere anayasa ve yasa değişikliklerinin Hâkimler ve Savcılar Kurulunun oluşumu ve üyelerinin atanma usulü üzerindeki etkisine dikkat çekmiştir. Üyelerin Meclis tarafından seçilmesi veya Cumhurbaşkanı tarafından atanması, Adalet Bakanı ile Bakan Yardımcısının ise Kurulun tabii üyeleri olması sebebiyle yapısal bir sorun bulunduğunu belirtmiş; bu durumun, başta Venedik Komisyonu olmak üzere uluslararası standartlarla –ki bu standartlara göre yargı kurulunun önemli bir kısmının bizzat meslektaşları tarafından seçilen hâkimlerden oluşması gerekmektedir– bağdaştırılmasının zor olduğunu ifade etmiştir. Komiser ayrıca, özellikle hassas davalarda Hâkimler ve Savcılar Kurulunun özlük ve disiplin işlemlerindeki yetkilerinin sorunlu kullanımına ilişkin raporlara atıfta bulunarak, diğer hususların yanı sıra başvuran hakkında beraat kararı veren hâkimler hakkında derhâl disiplin soruşturması açılmasını ve söz konusu davaya Mahkemenin kararını uygulamayı reddeden bir hâkimin atanmasını örnek göstermiştir.

193. Komiser, adil yargılanma güvencelerine ilişkin olarak, hacimli ve yetersiz gerekçeli iddianamelere, korunan hakların kullanımına ilişkin materyallerin delil olarak kullanılmasına ve silahların eşitliği ilkesini zedeleyebilecek gizli tanık uygulamasına atıfta bulunarak soruşturma ve kovuşturma pratiklerine dair endişelerini dile getirmiştir. Ayrıca, davaların aşırı karmaşıklaşmasına ve makul olmayan sürelerde uzamasına yol açan birbiriyle örtüşen mükerrer yargılama ve suçlamaların çokluğuna ve tahliye kararlarının yeni tutuklama kararlarıyla hükümsüz kılındığı durumlara dikkat çekmiştir. Son olarak, müvekkillere, dosyalara ve duruşmalara erişim kısıtlamaları da dâhil olmak üzere savunma haklarının önündeki çeşitli engellere değinmiştir.

(b) Müdahil STK’lar

194. TLSP, İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch) ve Uluslararası Hukukçular Komisyonu (ICJ) ortak görüşlerinde, diğer tarafta ise AEAJ, EAJ, “Judges for Judges” Vakfı ve MEDEL ortak beyanlarında, mevcut davanın Türkiye’de yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığının kademeli olarak erozyona uğradığı yapısal bir bağlamda ortaya çıktığını ileri sürmüşlerdir. Cumhurbaşkanlığı atamaları, Adalet Bakanı ve Bakan Yardımcısının tabii varlığı ve Meclis seçimleriyle şekillenen yapısıyla yargı yönetimini artan bir siyasi etki altına sokan 2017 Hâkimler ve Savcılar Kurulu reformu başta olmak üzere bir dizi anayasal ve yasal reforma, Venedik Komisyonu ve Bakanlar Komitesi tarafından yinelenen Avrupa standartlarına aykırı olduğu gerekçesiyle karşı çıkmışlardır.

3. Mahkemenin Değerlendirmesi

(a) Ön açıklamalar

195. Mahkeme, davanın koşullarını dikkate alarak, Türk mahkemeleri önünde yürütülen itiraza konu yargılamaların bir bütün olarak Sözleşme’nin 6 § 1 maddesi anlamında bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından hakkaniyete uygun olarak görülme hakkıyla bağdaşıp bağdaşmadığını belirlemesi gerektiği kanaatindedir. Buna göre, başvuranın 6. madde kapsamındaki şikâyetlerini birlikte inceleyecektir (benzer bir yaklaşım için bkz. Bochan / Ukrayna, No. 7577/02, § 60, 3 Mayıs 2007).

196. Mahkeme öncelikle, aynı ceza yargılaması bağlamında verilen ve Mahkemenin Sözleşme’nin 5 §§ 1 (c) ve 4 maddelerinin ihlalini, 5. maddeyle bağlantılı olarak 18. maddenin ihlalini ve ardından ikinci kararda 46. maddenin ihlalini tespit ettiği yukarıda anılan Kavala ve Kavala (ihlal prosedürü) kararlarının geçerliliğini ve bağlayıcılığını yineler. Yukarıda anılan Kavala kararında Mahkeme, tutuklamanın makul şüphe bulunmaksızın ve esasen Sözleşme haklarının kullanımıyla bağlantılı olaylara dayalı olarak uygulandığını belirterek, suçlamaların açıkça makul ve inandırıcı olmamasına dayanmıştır. Mahkeme buradan, başvuranı susturma ve insan hakları savunucuları üzerinde caydırıcı bir etki yaratma yönünde gizli bir amaç bulunduğu sonucunu çıkarmış ve başvuranın derhâl tahliye edilmesi gerektiğini belirtmiştir. Yukarıda anılan Kavala (ihlal prosedürü) kararında ise davalı Devletin Sözleşme’nin 46 § 1 maddesi kapsamında iyi niyetle hareket etmediğini tespit etmiştir. Mahkeme ilk olarak, başvuranın tahliyesine ilişkin bazı kararlara ve beraat hükmüne rağmen, daha önce yetersiz olduğu ve Sözleşme haklarının kullanımıyla yakından bağlantılı bulunduğu tespit edilen olaylara dayanılarak başvuranın tutuklu kalmaya devam ettiğini; ikinci olarak, esasen Gezi Parkı olaylarına dayanan 25 Nisan 2022 tarihli mahkûmiyet kararının tespit edilen eksiklikleri gidermediğini, zira 5. maddeyle bağlantılı olarak 18. maddenin ihlali tespitinin bu suçlamalara dayalı tüm tedbirleri sakatladığını kaydetmiştir.

197. Bununla birlikte mevcut dava, ceza yargılamasının 6. madde kapsamındaki genel hakkaniyetine ilişkin ayrı bir meseleyi gündeme getirmektedir. Uygulanacak hükümler farklı olsa da, bu yargılama, Mahkemenin yukarıda anılan Kavala kararında Sözleşme’nin 5. maddesinin gerekleri ışığında ayrıntılı olarak incelemiş olduğu Türk Ceza Kanunu’nun 312. maddesi kapsamındaki mahkûmiyete yol açan aynı olaylara dayalı aynı yargılamadır. Dolayısıyla Mahkeme, başvurana yöneltilen suçlamaların başlangıçtaki inandırıcılık ve temelsizlik eksikliğinin, kovuşturma/yargılama aşamasında yeterli delillerle ve yeterli ve ikna edici bir gerekçeyle etkili bir şekilde giderilip giderilmediğini belirlemelidir; bu da olayların 6. madde kapsamında dikkatli bir şekilde incelenmesini gerektirir (benzer bir yaklaşım için bkz. yukarıda anılan İlgar Mammadov (No. 2), §§ 198-203).

(b) Genel ilkeler

198. Mahkeme içtihadında ilk olarak ceza yargılamasının hakkaniyetine, ikinci olarak ise “bağımsız ve tarafsız mahkeme” gerekliliğine ilişkin olarak yerleşmiş genel ilkeler, Mahkemenin atıfta bulunduğu Yüksel Yalçınkaya / Türkiye [BD] (No. 15669/20, §§ 302-308, 26 Eylül 2023) ve Findlay / Birleşik Krallık (25 Şubat 1997, § 73, Karar ve Hüküm Derlemeleri 1997-I) kararlarında yinelenmiştir.

199. Mahkeme, Sözleşme’nin 6. maddesi kapsamındaki yegâne görevinin, derece mahkemelerinin bu maddede düzenlenen belirli usuli güvencelere riayet etmediği veya bir bütün olarak yargılamanın yürütülmesinin başvurana adil bir yargılanma sağlamadığı iddialarını incelemek olduğunu yineler (bkz. Semenya / İsviçre [BD], No. 10934/21, § 193, 10 Temmuz 2025). Ayrıca, tek tek ele alındığında her biri Mahkemenin yargılamanın adil olmadığı sonucuna varmasına yol açmayacak olsa dahi, çeşitli usuli eksikliklerin kümülatif etkisi 6. maddenin ihlali sonucunu doğurabilir (bkz. Mirilashvili / Rusya, No. 6293/04, § 165, 11 Aralık 2008). Dahası, Mahkemenin adaletin iyi idaresi ilkesiyle bağlantılı yerleşik içtihadına göre, mahkemelerin kararları dayandıkları gerekçeleri yeterli şekilde belirtmelidir. Bu gerekçelendirme yükümlülüğünün kapsamı, kararın niteliğine göre değişebilir ve davanın koşulları ışığında belirlenmelidir. Bu yükümlülük, şikâyetçinin ileri sürdüğü her argümana ayrıntılı bir yanıt verilmesini gerektirmemekle birlikte, yargılamanın taraflarının, davanın sonucu açısından belirleyici olan argümanlarına özel ve açık bir yanıt almayı bekleyebileceklerini varsayar. Davanın esaslı unsurlarının kararda ele alındığı açıkça görülmelidir. Sözleşme’nin teorik veya yanıltıcı hakları değil, pratik ve etkili hakları koruma amacı güttüğü ilkesi uyarınca, tarafların talep ve beyanları mahkeme tarafından gerçekten “dinlenilmedikçe”, yani layıkıyla incelenmedikçe adil yargılanma hakkı etkili kabul edilemez (bkz. diğer atıflarla birlikte, yukarıda anılan Yüksel Yalçınkaya, § 305).

(c) Bu ilkelerin somut olaya uygulanması

200. Somut olayda Mahkeme, başvurana yöneltilen cezai suçlamaların karara bağlanmasında, Gezi Parkı olayları bağlamında başvuran tarafından işlendiği iddia edilen fiillere ilişkin olarak Türk Ceza Kanunu’nun 312. maddesine verilen yorumun, keyfi müdahaleye karşı gerekli asgari korumayı sağlamaksızın bu hükmün kapsamını öngörülemez bir şekilde genişletme etkisi yarattığı ve bu nedenle Sözleşme’nin 10 ve 11. maddelerinin ikinci fıkraları anlamında “yasayla öngörülmüş” sayılamayacağı yönündeki yukarıdaki sonucuna dikkat çeker (bkz. yukarıdaki 170. paragraf). Başvuranın ceza kanununun keyfi uygulandığı iddiasına ilişkin Sözleşme’nin 6. maddesi kapsamındaki şikâyeti bu tespitlerin ışığında incelenmelidir.

201. Mahkeme ayrıca, başvuran aleyhindeki ceza yargılamasının ilk derece aşamasında art arda üç ayrı mahkeme heyeti tarafından incelendiğini kaydeder. Başvuranın İstanbul 30. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından beraat ettirilmesinin ardından, bu heyetin hâkimleri hakkında disiplin soruşturması açılmıştır (bkz. yukarıdaki 32. paragraf). Dava daha sonra, kısmen aynı olaylara dayanan yeni bir iddianame üzerinden İstanbul 36. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından incelenmiş, ardından 13. Ağır Ceza Mahkemesi önünde derdest olan dava ile birleştirilmiştir (bkz. yukarıdaki 36-38. paragraflar). Davaları birleştirme, ayırma ve yeniden devretme yönündeki bu mükerrer kararlar, davayı incelemekle görevli mahkemede ardı ardına değişikliklere yol açmıştır. Tek başına ele alındığında bu tür tedbirler ulusal yargı sisteminin iyi idaresine ilişkin olabilse ve ulusal makamların takdir yetkisi içinde kalsa da, bunların aynı ceza yargılaması kapsamında birikmesi, Sözleşme’nin 6 § 1 maddesiyle güvence altına alınan bağımsızlık ve tarafsızlık gerekleri ışığında özellikle dikkatli bir incelemeyi gerektirmektedir. Ulusal makamları bir davayı tevzi etmeye veya yeniden görevlendirmeye yönelten gerekçelerin yerindeliğini değerlendirmek Mahkemenin görevi olmasa da, Mahkeme bu tür bir tevzi veya yeniden görevlendirmenin Sözleşme’nin 6 § 1 maddesiyle ve özellikle objektif bağımsızlık ve tarafsızlık gerekleriyle bağdaşıp bağdaşmadığını denetlemekle yükümlüdür (bkz. Bochan / Ukrayna, No. 7577/02, § 72, 3 Mayıs 2007; ayrıca bkz. Moiseyev / Rusya, No. 62936/00, § 176, 9 Ekim 2008).

202. Mahkeme, 18 Şubat 2020 tarihli beraat kararının birbirini tamamlayan gerekçelere dayandığını gözlemlemektedir: İstanbul 30. Ağır Ceza Mahkemesi, telefon dinleme kayıtlarının hukuken delil olarak kabul edilemeyeceğini; MASAK raporu da dâhil olmak üzere dosyada başvuranın Gezi Parkı olayları sırasında şiddet eylemlerini finanse ettiğini, organize ettiğini veya teşvik ettiğini gösteren hiçbir delil bulunmadığını ve dinlenen tanıkların hiçbir suçlayıcı beyanda bulunmadığını kabul etmiştir. Dolayısıyla mahkeme, başvuranın Türk Ceza Kanunu’nun 312. maddesi uyarınca mahkûm edilmesi için hukuki, somut ve kesin delillerin yetersiz olduğu sonucuna varmıştır (bkz. yukarıdaki 30. paragraf). Mahkeme ayrıca, bu beraat kararının, suçlamaların açıkça temelsiz ve Sözleşme ile güvence altına alınan hakların kullanımıyla yakından bağlantılı olduğunun zaten tespit edildiği bir bağlamda, isnat edilen suç ile bizzat başvurana isnat edilebilir fiiller arasında nedensellik bağı bulunup bulunmadığı meselesini merkezi bir sorun olarak tanımlayan kendi Kavala kararındaki (yukarıda anılan, § 143 ve § 157) sonuçlarla tutarlı olduğuna dikkat çeker. Buna göre, kovuşturma aşamasında olayların özellikle titiz bir incelemesini yapmak ve yeni, sağlam ve kesin delillerin bu başlangıçtaki eksikliği nasıl telafi edebildiğini ikna edici bir şekilde ortaya koymak derece mahkemelerinin yükümlülüğündeydi.

203. Ne var ki, Mahkemenin yukarıda anılan Kavala kararında suçlamaların açıkça inandırıcılıktan yoksun olduğuna ve başvurana isnat edilen fiiller ile Sözleşme ile güvence altına alınan hakların kullanımı arasındaki yakın bağa dikkat çekilmiş olmasına rağmen (aynı kararda, § 157), derece mahkemeleri söz konusu eksikliklerin yeni delillerle nasıl giderildiğini belirtmemiş, suçlamalar esasen değişmeden kalırken başvuranın mahkûmiyetinin yeterince sağlam bir olgusal temele dayandığını kanıtlamamıştır. Gezi Parkı olayları sırasında meydana gelen şiddet eylemleri ile bizzat başvurana isnat edilen eylemler arasında merkezi önem taşıyan nedensellik bağına ilişkin gerçek bir analiz yürütmemiş; başvuranın eylemlerinin anılan şiddeti ne şekilde kışkırttığını, teşvik ettiğini veya mümkün kıldığını ya da hükümeti zorla devirmeye teşebbüs niteliğini nasıl taşıyabileceğini ortaya koymaksızın, kendisini yalnızca bir organizatör veya koordinatör rolüyle sınırlandırmışlardır.

204. Benzer bir eksiklik, Anayasa Mahkemesi tarafından Tayfun Kahraman başvurusunda da tespit edilmiş (bkz. yukarıdaki 90-96. paragraflar); Anayasa Mahkemesi, belirli ifadeler tespit edilmeksizin veya belirli şiddet eylemleriyle somut bir bağ ortaya konulmaksızın, esasen açıklamalara, yayınlara ve sivil toplum faaliyetlerine dayalı olarak aktif bir rol atfedilmesinin yargılamanın hakkaniyetini zedeleyecek nitelikte olduğuna karar vermiştir. Bu tespitler mevcut davaya da uygulanabilir: Bir dizi dolaylı delilin varlığına yapılan atıflara rağmen, yerel kararlar bu unsurların başvuranın faaliyetleri ile söz konusu şiddet eylemleri arasında nasıl somut bir bağ kurduğunu açıklamamıştır. Suçun cebir ve şiddet kullanımını zorunlu kılmasına karşın, bir “neden-sonuç” analizinin bulunmaması vahim bir eksikliktir. Buna ek olarak, savunma tarafından dinlenilmesi talep edilen ve olay tarihinde bakanlık görevinde bulunan kilit tanıklar S.E. ve N.Ç.’nin dinlenilmesi talebinin basmakalıp gerekçelerle reddedilmesi (bkz. yukarıdaki 44. paragraf), yeterli usuli dengeleme yapılmaksızın ve üst mahkemelerin ilk derece mahkemesinin tespitlerini temel şikâyetleri ele almadan aynen benimsemesi nedeniyle istinaf ve temyiz aşamalarında etkili bir denetime tabi tutulmaksızın gerçekleşmiştir.

205. Son olarak mahkûmiyet, büyük ölçüde bağlamsal ve yeterince kişiselleştirilmemiş çıkarımlara dayandırılmış; yetkili makamların suçun maddi ve manevi unsurlarını her türlü şüpheden uzak bir şekilde kanıtlama yükümlülüğü yerine, genel varsayımları çürütme yükü sanığa yüklenmiştir. Ağır Ceza Mahkemesi, özellikle “cebir ve şiddet” kullanımına ilişkin maddi ve manevi unsurları tespit ederken, başvurana isnat edilebilecek fiillerin somut bir bireysel değerlendirmesini yapmaksızın veya kişisel davranışı ile suçun unsurları arasında doğrudan bir bağ olduğunu göstermeksizin, esasen bağlamsal koşulları dikkate almıştır. Mahkeme, başvuranın bu eylemlere, özellikle de Başbakanlık ofisleri civarında işlenen ve güvenlik güçlerine yönelen eylemlere bizzat katıldığını ortaya koymaya dahi çalışmaksızın, Gezi Parkı olayları sırasında meydana gelen tüm şiddet olaylarına dayanmıştır; oysa bu eylemlere doğrudan katıldığından şüphelenilen kişiler iki kez beraat etmiştir (bkz. yukarıdaki 42 ve 75. paragraflar). Mahkeme ayrıca, kıyas yoluyla, mevcut dava ile tamamen ilgisiz bir bağlamda tankların konuşlandırılmasına atıfta bulunmuştur (bkz. yukarıdaki 56. paragraf). Böyle bir yaklaşım, yargılamanın genel hakkaniyeti açısından ciddi soru işaretleri doğurmaktadır.

206. Dolayısıyla Mahkeme, somut olayda iç hukukun uygulanmasına ilişkin meselelerin, başvuranın bireysel cezai sorumluluğunun değerlendirilmesinin veya ilke olarak ulusal mahkemelerin yetkisinde bulunan suçun maddi unsurlarının (corpus delicti) tespit edilmesinin ötesine geçtiğini değerlendirmektedir. Bu bağlamda Mahkeme, derece mahkemelerinin görevi olan olay ve delil değerlendirmesi ile kendi yetki alanında bulunan Sözleşme ile güvence altına alınan hak ve özgürlüklere uygunluğun denetimi arasında net bir ayrım yapılmasının önemini vurgular. Derece mahkemelerinin gerekçesinden, başvuranın Sözleşme ile güvence altına alınan özgürlüklerini kullanmasına ilişkin ve söz konusu ceza hükmünün kapsamı dışında kalan fiillere dayanılarak, suçun kurucu unsurları ışığında somut bireysel cezai sorumluluğu belirlenmeden veya hukuken ortaya konulmadan mahkûm edildiği anlaşılmaktadır. Başka bir deyişle, ceza hukukunun yorumlanması başvuranın aleyhine olacak şekilde keyfi ve öngörülemez nitelikte olmuş ve yargılamanın açıkça makul olmayan bir şekilde sonuçlanmasına yol açmıştır (bkz. gerekli uyarlamalarla, Navalnyy ve Ofitserov / Rusya, No. 46632/13 ve 28671/14, § 115, 23 Şubat 2016).

207. Davaya bakan heyetin bağımsızlığı ve tarafsızlığı hususunda Mahkeme, yerleşik içtihadı uyarınca bu konunun dış görünüm de dikkate alınarak hem sübjektif hem de objektif olarak değerlendirilmesi gerektiğini yineler (bkz. Micallef / Malta [BD], No. 17056/06, § 98, AİHM 2009). Söz konusu ceza yargılamasının, üst düzey devlet yetkililerinin başvuranı suçlayan çok sayıda kamuoyu açıklaması yaptığı bir ortamda yürütüldüğü de belirtilmelidir (bkz. aşağıdaki 260. paragraf); bu durum Mahkemenin Kavala kararında (yukarıda anılan, § 229) Sözleşme’nin 18. maddesiyle bağlantılı olarak 5. maddesinin ihlal edildiğini tespit etmesine yol açmıştır. Mahkeme, böylesi bir bağlamda dış görünümün özel bir önem taşıdığı kanaatindedir: Deyimde belirtildiği üzere, “adalet yalnızca yerine getirilmemeli, aynı zamanda yerine getirildiğinin görülmesi de sağlanmalıdır” (bkz. De Cubber / Belçika, 26 Ekim 1984, § 26, Seri A No. 86). Söz konusu olan, demokratik bir toplumda mahkemelerin uyandırması gereken güvendir.

208. Somut olayda, birbirini teyit eden birçok unsur, başvuranın davasını incelemekle görevli mahkemelerin bağımsızlığı ve tarafsızlığı konusunda objektif bir dış gözlemcide haklı şüpheler uyandıracak niteliktedir. Bu şüpheler, ilk olarak, Mahkemenin Kavala kararında (yukarıda anılan, §§ 229 ve 232) Sözleşme’nin 5 § 1 maddesiyle bağlantılı olarak 18. maddesinin ihlaline ilişkin tespitlerinin doğrudan bir devamıdır. Bu bağlamda Mahkeme, Hükümetin başvuranı beraat ettiren hâkimler hakkında açılan disiplin soruşturmasının sonraki yargılama üzerinde hiçbir etkisi olmadığı yönündeki iddiasına katılamaz. Şubat 2020’deki beraat kararının –ki bu karar aynı zamanda Mahkemenin 2019 tarihli kararından doğan gereklerle de uyumluydu– hemen ardından söz konusu soruşturmanın açılması, niteliği gereği ilgili hâkimler üzerinde caydırıcı bir baskı oluşturabilecek ve daha genel olarak yargılamanın sonraki seyrinde yargı bağımsızlığını zedeleyebilecek niteliktedir.

209. Dahası, başvuranın davasının yukarıda belirtildiği üzere bir mahkemeden diğerine mükerrer şekilde nakledilmesi (bkz. yukarıdaki 201. paragraf) ve davanın belirleyici aşamasında geçmişte iktidar partisiyle yakın bağları olan bir hâkimin mahkeme heyetinde yer alması bu şüpheleri pekiştirmektedir (bkz. yukarıdaki 46. paragraf). Yürütme organı üyelerinin henüz kesin bir karar verilmeden önce başvuranı suçlu ilan eden mükerrer kamuoyu açıklamalarıyla şekillenen bir ortamda (bkz. aşağıdaki 260 ve 273. paragraflar), savunma argümanlarının yetersiz incelenmesi ve her türlü yanlılık görünümünü ortadan kaldıracak kurumsal güvencelerin bulunmaması özel bir önem kazanmaktadır.

210. Bu unsurlar, Türkiye’de yargı bağımsızlığını etkileyen ve Mahkeme ile diğer Avrupa Konseyi organları tarafından daha önce de tespit edilmiş olan yapısal eksikliklerin daha geniş bağlamı ışığında değerlendirilmelidir (bkz. yukarıda anılan Selahattin Demirtaş (No. 2), § 434; ayrıca bkz. yukarıdaki 192. paragraf); bu bağlam diğer hususların yanı sıra hâkimlerin atanması (Oktay Alkan / Türkiye, No. 24492/21, § 69, 20 Haziran 2023), nakledilmesi (Bilgen / Türkiye, No. 1571/07, § 96, 9 Mart 2021) ve disiplin süreçleri (Eminağaoğlu / Türkiye, No. 76521/12, §§ 97 ve 105, 9 Mart 2021) mekanizmaları ile Anayasa Mahkemesi kararlarının mükerrer olarak uygulanmaması hususlarını içermektedir (bkz. yukarıdaki 86-96. paragraflar).

(d) Sonuç

211. Yukarıda belirtilenlerin ışığında Mahkeme, başvuran aleyhindeki ceza yargılamasında hem yargılamanın hakkaniyetini hem de mahkemelerin bağımsızlık ve tarafsızlık güvencelerini etkileyen ciddi eksiklikler bulunduğu sonucuna varmaktadır. Daha geniş çerçevede Türkiye’deki yargı sisteminin bağımsızlığını zedeleyen yapısal bağlamı da gözeten Mahkeme, somut olayda tespit edilen eksikliklerin basit usuli hatalar olmadığını, başvuranın davasının incelendiği yargısal iklimdeki derin bir bozulmayı yansıttığını değerlendirmektedir. Bir bütün olarak ele alındığında bu eksiklikler, başvuranın Sözleşme’nin 6 § 1 maddesi ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkının özünü temelden zedelemiştir.

Dolayısıyla, anılan hüküm ihlal edilmiştir.